سیاره

سیاره

سیاره واژه‌ای کهن است که با تاریخ، علم، افسانه‌شناسی و دین گره خورده‌است. در آغاز، سیارات در بسیاری از فرهنگ‌ها، به عنوان موجودیت‌هایی خدایی یا فرستادگان خدایان پنداشته می‌شدند. با پیشرفت دانش علمی، درک انسان از سیارات دگرگون گشت. در سال ۲۰۰۶ اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی تعریف توافق‌شده‌ای برای سیاره اعلام نمود. این تعریف کمی بحث‌انگیز است زیرا بسیاری از اجسام با جرمی در حد سیاره را بر پایه داشتن یا نداشتن حرکت مداری، شامل نمی‌شود. اگر چه هشت تا از سیارات که پیش از سال ۱۹۵۰ کشف شده‌اند، همچنان در این تعریف جدید نیز سیاره محسوب می‌شوند، برخی از اجرام آسمانی همچون سرس، پالاس، جونو و پلوتون (نخستین جسم فرا نپتونی کشف‌شده) که زمانی توسط جامعه علمی به عنوان سیاره شناخته می‌شدند، دیگر سیاره محسوب نمی‌شوند.تعریف جدید سیاره نیروی جاذبه را یک عامل تعیین‌کننده می‌داند. جاذبه در صورت وجود میزان معینی از جرم باعث گرد شدن سیاراتی مانند عطارد می‌شودیک جرم آسمانی برای آنکه سیاره باشد باید مداری به دور یک ستاره داشته باشد نه آنکه به دور یک سیاره دیگر بچرخد. عطارد یک سیاره خاکی یا صخره‌ای است. قطر آن 5600 کیلومتر است و کوچکترین عضو گروه سیارات صخره‌ای داخلی است.منظومه شمسی دارای هشت سیاره (تیر، ناهید، زمین، مریخ، هرمز، زحل، اورانوس و نپتون) و پنج سیارک ( سرس،  پلوتو، هائومیا، ماکی‌ماکی و اریس) است. چهار سیاره نخست، سیارات درونی یا زمین‌ سان هستند و بیشتر از سنگ ساخته شده‌اند و چهار سیاره دیگر سیارات بیرونی یا غول‌ های گازی هستند و از گازهای مختلف ساخته شده‌اند. علاوه بر این اجرام، سامانه خورشیدی دارای اجرام دیگری از جمله ماه‌ها، سیارک‌ها، شهاب‌ وارها، شهاب‌ها، شهاب‌سنگ‌ها و دنباله‌دارهاست. سامانه خورشیدی همچنین دارای مناطق خاصی از جمله کمربند سیارک‌ها،  کمربند کویپر و دیسک پراکنده است. منظومه شمسی تا جایی گسترش می‌یابد که دیگر تحت تأثیر نفوذ نور خورشید، گرانش خورشیدی، میدان مغناطیسی خورشید و بادهای خورشیدی نباشد

سیارات همزمان با خورشید از یک توده‌ی اولیه گازی شکل گرفته‌اند؛ به این ترتیب که با جمع شدن گازهای اولیه، دانه‌های اولیه این سیارات شکل گرفته و پس از این مرحله، برخورد این دانه‌ها با یکدیگر باعث افزایش جرم این دانه‌ها گردیده است. بتدریج به دلیل گرانش، هسته‌ی اولیه آن‌ها ذوب شده و توانسته‌اند عناصر تشکیل‌دهنده‌ی خودشان را جدا کنند و عناصر سنگین‌تر به سمت هسته‌ی سیارات ته‌نشین شده و عناصر سبک‌تر در لایه‌های بالایی سیارات قرار گرفته‌اند. در نهایت این اجرام شکلی کروی پیدا کرده‌اند. و به مرور زمان توانستند مسیری که به دور خورشید می‌گردند را از اجرام کوچک‌تر پاک کنند. که ما آنها را سیاره نام می‌نهیم

در خصوص پیدایش سیارک‌ها باور بر این است که برخی از سیارک‌هایی که ما در کمربند سیارک‌ها (که بین مدار مریخ و مشتری‌اند) می‌شناسیم، و قطری حدود ۱۲۰ کیلومتر به بالا دارند، همانند سایر سیارات شروع به شکل گرفتن کرده‌اند. اما از آن‌جایی که در مسیرشان ماده به اندازه‌ی کافی وجود نداشته که با آن‌ها برخورد کند، به حد کافی بزرگ و پرجرم نشده‌اند. به همین علت کوچک باقی مانده‌اند و گرانششان آن‌قدر نبوده است که بتوانند مابقی اجرام را از مسیرشان پاک نمایند. مثل سرس یا وستا که نتوانستند به حد کافی بزرگ شوند که همین دلیل به آن‌ها سیارات کوتوله می‌گویند، هرچند بعضی‌ها هنوز آن دو (و به خصوص وستا) را جزو سیارک‌ها به حساب می‌آورند.

اما اغلب سیارک‌ها کروی نیستند و چند نظریه‌‌ی درباره‌ی چگونگی پیدایش آنها مطرح است. در فرضیه‌ی نخست گفته می‌شود که سیارک‌ها از متلاشی شدن سیاره‌ای که قبلاً در آنجا وجود داشته به وجود آمده‌اند. و نظریه‌ای دیگری معتقد است که آن‌ها خرده سیارات اولیه بوده‌اند که از ابتدا وجود داشته‌اند و به خاطر تشدید مداری با سیاره‌ی مشتری در همان‌جا باقی‌ مانده‌اند. جالب است بدانید بعد از این‌که مشتری به این جرم کنونی خودش رسید تقریباً ۹۹ درصد چیزهایی که در آن مدار وجود داشت را به بیرون پرتاب کرد و چیزی‌‌هایی که ما اکنون در آن‌جا می‌بینیم تنها یک درصد از آن چیزی است که قبلاً در آن‌جا وجود داشته که به علت تشدید مداری مشتری در آ‌ن‌جا باقی مانده‌اند.

پس به طور خلاصه می‌توان گفت که شکل‌گیری سیارات‌ و سیارک‌ها از برخی موارد شبیه به هم‌اند، به جز این مورد که سیارک‌ها می‌توانند در اثر برخورد دو سیاره به هم و یا متلاشی شدن یک سیاره نیز به‌وجود آمده‌ باشند.