تعادل ساختار فیزیکی انسان

چکیده

یکی از ناهنجاریهای بالا تنه گردپشتی یا کیفوز است در این حالت عضلات سینه ای کوچک و عضلات پشت کشیده می شود و در پشت قوز ایجاد می شود . این قوز به نسبت مختلف متفاوت است . برخی از قوس ها درمان پذیر هستند .

این عارضه باعث می شود اختلال در گردش خون  ، محدودیت قفسه سینه ، خستگی ، سرگیجه و … در بدن می شود . با ابزارهایی مانند پانتوگراف ، خطکش منعطف ، کایفومتر و پرتونگاری قابل اندازه گیری هستند . با اصلاحات درمانی و تمرینات متفاوت می توان این عارضه را بهبود بخشید . 

مقدمه

موضوع مورد مطالعه در حرکت اصلاحی و درمانی بررسی ” تعادل ساختار فیزیکی انسان و ارائه حرکات و توصیه هایی برای بهبود و کارایی آن ” است .  تعادل آدمی را می توان در دو حالت ایستا و پویا بررسی کرد . در تعادل ایستا وضعیت بدنی در حالت ساکن چون  نشستن و ایستادن و در تعادل پویا در حالت غیر ساکن چون راه رفتن ، دویدن ، نشستن و برخاستن مطالعه می شود . ناهنجاری های وضعیتی ، تغییرات نامطلوبی را گویند که ساختار اسکلتی بدن  و راستای طبیعی قامت را بر هم می زند . این ناهنجاری ها عموما به دلایل محیطی ، کارکرد نادرست عضلات و مفاصل و عادات نا مناسب حرکتی پدید می آید و امکان بهبود و اصلاح آن از طریق حذف عوامل مربوط وجود دارد .بنابراین ، آشنایی با راستای طبیعی بدن و درک پدیده تعادل ساختار آدمی ف مقدمه ای برای شناخت وضعیت های هنجار و ناهنجار بدن به شمار می آید . همچنین درک صحیح پدیده تعادل ، وابسته به شناخت عوامل موثر در آن است .

علل و عوامل بروز ناهنجاریها :

حرکات اصلاحی شاخه ای از علوم ورزشی و دانشی کاربردی در جامعه به ویژه در مدارس است که مشتمل بر اهداف عمده شناسایی ، آموزش ، پیشگیری ، بهبود و اصلاح ناهنجاریها ی بدن و عادات حرکتی افراد می باشد . اصلی ترین علل و عواملی که موجب بروز ناهنجاریهای وضعیتی می شود ، به شرح ذیل می باشد :

  • اختلالات ژنتیکی و مادرزادی ، مانند کسانی که با انواع انحراف ستون فقرات چون کج پشتی یا انحراف پاها به خارج و داخل یا کف پای صاف به دنیا می آیند .
  • بیماری ها مانند کسانی که در اثر ابتلا به سل ستون فقرات به انحراف شدید ستون فقرات مبتلا می شوند .
  • صدمات ، به عوارض ارتوپدیک و نقص در دستگاههای عصبی ، استخوانی – مفصلی یا عضلانی منجر می شود ، مانند معلولان قطع عضو .

  • فقر حرکتی و عدم تحرک مناسب که به ضعف عضلات منجر می شود ، مانند کودکانی که بنابه شرایط فیزیکی زندگی ، امکان تحرک کمتری دارند یا افراد انزوا طلب ، غیر ورزشکار و بی تحرک که دردراز مدت از کارایی عضلات آنان کاسته می شود .
  • عادات نامناسب در ایستادنها ، راه رفتن ها ، نشستن ها و حمل اشیاء سنگین ، چون حمل کیف های سنگین در کودکان دبستانی به صورت یکطرفه و ممتدکه موجب کجی ستون فقرات می شود .

  • شغل و وضعیت های غیر صحیح و یکنواخت بدنی و انجام امور روزمره در حالت نامناسب یا فعالیت های ورزشی نامناسب مستمر .
  • تقلید الگوهای حرکتی و وضعیت بدنی غلط و نامناسب که بیشتر در سنین پایین تر و در دوران نوجوانی دیده می شود .
  • استفاده از پوشاک نامناسب از قبیل کفش یا تجهیزات غیر استاندارد ، مانند صندلی ، میز و …
  • کمبود محرکهای رشدی ، مانند نور ، آب و هوای مناسب ، محیط و تغذیه .
  • وضعیت های روانی و شخصیتی ، مانند افرادی که خجالتی هستند یا افسردگی روحی داشته و بیشتر در وضعیتی به سر می برند که سرشان به طرف پایین است و در دراز مدت موجب افتادن سربه جلو ، کشیدگی و ضعف عضلات بازکننده سر و گردن آنان می شود .
  • افزایش وزن که به منزله عاملی در بروز برخی از عوارض مانند کف پای صاف ، دست کم یک عامل تشدید کننده ضعف قوسهای کف پایی محسوب می شود .
  • مسائل فرهنگی و تربیتی که وضعیت بدنی خاصی را به طور مثال در نشستن توصیه و ترویج می کند .
  • تیپ بدنی ، به طوری که تیپ فربه پیکری استعداد بیشتری برای ابتلا به عوارض کف پای صاف و زانوهای ضربدری داشته و افراد قد بلند که میل به افتادن بالاتنه آنان به طرف جلو بیشتر است احتمال ابتلا به عارضه گردپشتی نیز بیشتر است .
  • سن . در برخی سنین ابتلا به برخی از عوارض بیشتر است مثل نوعی عارضه کج پشتی حدود ۱۲-۱۵ سالگی شیوع بیشتری دارد .

ساختار ستون فقرات :

ستون فقرات محور مرکزی تنه را تشکیل می دهد و از قاعده جمجمه شروع شده و در تمامی طول گردن و تنه امتداد می یابد . این ستون از به هم پیوستن تعدادی استخوان به نام مهره تشکیل شده که روی هم قرار گرفته اند و به وسیله رباطها و دیسکهای لیفی – غضروفی به هم متصل شده اند . ناحیه گردنی ۷ مهره ، ناحیه سینه ای یا پشتی ۱۲ مهره ، کمری ۵ مهره ، ناحیه خاجی ۵ مهره به هم جوش خورده و دنبالچه ۴ مهره به هم جوش خورده می باشد .

در این بحث یعنی عارضه پشتی مهره های ناحیه سینه ای گرفتار می گردد .

گرد پشتی :

افزایش غیر طبیعی قوس ناحیه پشتی را گردپشتی یا کیفوزیس می نامند . در این عارضه زمانی که قسمت بالای پشت گرد شد ، استخوان جناق فرو میرود و سینه پایین می آید ، بدین ترتیب حفره سینه کوچک می شود و احتمالا اندامهای بسیار حساس داخلی از موقعیت اصلی خود تغییر جا می دهند . در موارد شدید ، بروز این ناهنجاری همراه با اختلالات تنفسی و خستگی زودرس است . پیروی از الگوهای غلط در نحوه نگهداری بدن مانند کارکرد بیش از حد دستها در جلوی بدن و عدم تقویت عضلات مخالف ، عامل اصلی بروز ناهنجاری گردپشتی است . وجود این عارضه در بدن به مرور سبب می شود دستها به طرف جلو تمایل یابد و پشت انسان از یک حالت انحنای غیر طبیعی برخوردار شود .

به دلیل افتادن شانه ها به جلو ، عضلات پشت کش آمده و عضلات جلوی سینه کوتاه می شود .

انواع گردپشتی :

عارضه گردپشتی به انواع گوناگون تقسیم می شود . این تقسیم بندی ها براساس منطقه گرفتار شده ، شدت قوس یا گرد پشتی و در نهایت برگشت پذیری یا متحرک و ثابت بودن است .

  • گردپشتی براساس شدت انحنا

الف ) اگر گردپشتی به ناحیه کوچکی از ستون مهره ای محدود وآن را کاملا برجسته کند ، بخش کوچکی از ستون  مهره ها ( معمولا ۲-۳ مهره ) به صورت زاویه دار بیرون می زند و از روی لباس می توان دید و این شدیدترین نوع حالت گردپشتی است که قوز نام دارد . این حالت بیشتر در شکستگی های ستون فقرات که با فشار زیاد همراه بوده ، سل ستون فقرات و ناهنجاریهای مادرزادی دیده می شود . تعداد مهره های درگیر را ۱ یا ۲ مهره ذکر کرده اند .

گردپشتی کمتر از ۴۰ درجه اغلب از نظر ظاهری چشمگیر نیست ، یعنی به حالت طبیعی نزدیک است . برای درمان این عارضه معمولا از کرست یا اخیرا از تحرک الکتریکی استفاده می شود .

اما اگر انحنا بیشتر از این میزان باشد از نظر بالینی ناهنجاری محسوب می شود . ناهنجاریهای بالاتر از ۷۰ درجه بسیار شدید است . چراکه در این حالت ، لوردوز جیرانی ناحیه کمر و گردن نیز افزایش می یابد . اگر این افزایش به حدی باشد که ستون فقرات حالت طبیعی خود را ازدست دهد آن را پشت گرد گویند .

ب ) هنگامی که زاویه گردپشتی شدید نیست و افزایش تحذب آن در سراسر ستون فقرات و به شکل یکنواخت اتفاق افتاده است .

الف )وضعیت طبیعی ستون فقرات در وضعیت ایستاده

ب ) قوس یکنواخت در سرتاسر ستون فقرات در وضعیت ایستاده

  • گردپشتی متحرک

گردپشتی  برگشت پذیر یا متحرک آن نوع ناهنجاری است که تحدب زیاد ستون مهره ای در هنهگام ایستادن مشهود است ، اما این تحدب در هنگام خوابیدن حذف می شود . از این رو این نوع از گردپشتی به آسانی اصلاح شدنی است و سه علت عمده برای آن ذکر شده است :

الف ) بد قرار گرفتن وضعیت بدن که بیشتر در دختران جوان و کمی چاق دیده می شود و غالبا با سعی و کوشش در قرار دادن بدن در وضعیت مناسب اصلاح می شود . این نوع گردپشتی در افراد بلند قامت که تیپ بدنی اکتومورف دارند بیشتر دیده می شود .

ب ) ضعف عضلات ، بویژه ضعف عضلات راست کننده ستون فقرات در ناحیه پشتی و کوتاهی عضلات ناحیه جلوی سینه .

ج) گردپشتی جبرانی که این نوع ناهنجاری اغلب برای حفظ تعادل ستون  مهره ها بویژه در عارضه گردپشتی به وجود می آید .

۳- گردپشتی ثابت

افرادی که مبتلا به گردپشتی ثابتند در حالت خوابیده به شکم یا طاقباز پشتشان وضعیت ثابت دارد . در این نوع عارضه تغییر شکل ستون مهره ای به وسیله بیمار اصلاح شدنی نیست و برای درمان آن از روشهای جراحی استفاده می شود . شایعترین عل این نوع گردپشتی بیماری شوئرمن ، اسپوندیلت  جمودی ،

شکستگیهای متعدد ستون فقرات در سالمندان به علت پوکی استخوان و بیماریهای مختلف ستون فقرات است .

الف ) گوژپشتی . انحراف شدید بخشی از مهره های ستون فقرات را گوژپشتی گویند .

ب) گردپشتی – کج پشتی . گاهی گوژپشتی با انحراف جانبی ستون مهره ای همراه است که گردپشتی – کج پشتی خوانده می شود .

طبق گزارشها این بیماری از نظر شیوع ۴-۳/۸ درصد جمعیت را ، برحسب و تشخیص رادیولوژیک و مطالعات کلینیکی در بر می گیرد و به طور کلی کیفوز درزنان نسبت به مردان ۲ به ۱ است .

تشخیص سن وقوع بیماری مشکل است ، زیرا نمونه تغییرات مربوط به مهره ها در کیفوز تا قبل از ۱۱ سالگی به ندرت مشهود است .

ج) گرد پشتی مادرزادی . این نوع گردپشتی ارتباط مستقیم با دستگاه استخوانی غیرطبیعی دارد و خیلی زود خود را نشان می دهد . طی شش ماه اول زندگی ، هنگامی که بچه شروع به نشستن می کند گردپشتی آشکار می شود و علت آن عدم تکامل یا رشد ناکافی نیمه قدامی مهره است .

این نوع گردپشتی معمولا در نواحی فوقانی پشتی و ناحیه پشتی – کمری شایعترین است که نقص در ساختمان جسم مهره متداول بوده و غالبا با کج پشتی همراه است . فرد مبتلا به گردپشتی مادرزادی قد کوتاهتری نسبت به همسالان داردو گردی پشت

حتی موقعی که به پشت می خوابد نیز از بین نمی رود ( سر به زمین نمی رسد ) این نوع گردپشتی در سنین بالا موجب آسیبهای نخاعی می شود و تنها راه درمان آن ، جراحی است .

د ) گردپشتی ناشی از ضایعات نخاعی . افرادی که دچار قطع نخاع هستند معمولا به دلیل عدم کنترل به طور نامناسبی می نشینند و از طرفی با توجه  به عدم تعادل عضلانی و همچنین از دست دادن تعادل ، تغییر شکل ستون فقرات پشتی در آنان شکل می گیرد . تغییر شکل نه تنها وضعیت فرد را به هم می زند ، بلکه موجب کاهش حجم قفسه سینه و تهویه ی ریوی می شود .

مهمترین روش اصلاح گردپشتی در ضایعات نخاعی پیشگیری از ایجاد این نوع ناهنجاریها به وسیله استفاده به موقع از کرست است که برای این بیماران ، نه تنها از ایجاد ناهنجاریها جلوگیری می کند بلکه ثبات ستون فقرات را هم افزایش می دهد . هرگز نباید اجازه داد که میزان کیفوز ستون فقرات گسترش یابد ، زیرا موجب آسیب بیشتر نخاع خواهد شد .

ه ) گرپشتی ناشی از بیماران نرمی استخوان ، این ناهنجاری معمولا در یک الی دو سالگی آشکار می شود که علاوه بر ناحیه پشتی ، مهره های کمر را نیز در بر می گیرد .

 وجه افتراق آن با گردپشتی زاویه دار ناشی از سل ستون فقرات در این است که گردپشتی سلی کاملا ثابت است ، ولی گردپشتی ناشی از نرمی استخوان در حالی که فرد روی سطح سفت دراز کشیده است ، صاف می شود و این صاف شدن با درد همراه است .

و ) گردپشتی پیری . با گذشت  زمان و افزایش سن تغییراتی در انحنای ستون فقرات ، بویژه انحنای پشتی آشکار می شود . برخی از محققان اظهار می دارند که میزان قوس پشتی در دهه هفتم زندگی شتاب می گیرد . البته باید توجه داشت که ، ناهنجاریهای ستون فقرات نمی تواند نتیجه حتمی سن و سال باشد .

ز ) گردپشتی جوانان یا شوئرمن . این عارضه به دلیل مثلثی شکل شدن مهره ها ایجاد می شود . یکی از علل گوه ای شکل شده مهره به دلیل فکروز عروق غضروفهای حلقوی بین جسم مهره است . این بیماری بیشتر در جوانان ۱۱-۱۶ ساله دیده می شود و شیوع آن در پسران بیشتر از دختران است . گاه بیماران از خستگی زودرس شکایت دارند . این عارضه در مراحل شدید ممکن است موجب اختلالات تنفسی و عصبی شود .

ح ) گرپشتی ناشی از سل ستون فقرات . با ابتلای مهره ها به سل که یک بیماره عفونی است رشد آنها مختل شده و به مرور زمان با پیشرفت و تثبیت بیماری ، مهره از بین می رود و فاصله مهره ای کاهش می یابد .

آثار و عوارض گردپشتی :

در عارضه گردپشتی چون عضلات شکم و عضله گنبدی یا دیافراگم عضله با هم همکار بوده و در اندازه طبیعی خود نمی باشد اختلالاتی در عملکرد دستگاه گردش خون و تنفس پدید می آید . از این رو گردپشتی می تواند موجب ضعفهای ارگانی مانند ضعف دستگاه  گردش خون شود . قوس ناحیه پشتی به کمک انحنای دنده ها و جناغ سینه و قفسه ، حفره استخوانی را پدید می آورد و امکان فعالیت دم و بازدم را تسهیل می کند . به هم خوردن این تعدل موجب محدودیت فعالیت طبیعی ارگانهای داخل می شود . محدودیت قفسه سینه ، کاهش ظرفیت قلب و گردش خون را به دنبال دارد که این موضوع آستانه خستگی فرد را پایین می آورد و در نتیجه نارسایی گردش خون سبب تند شدن ضربان قلب ، پریدگی رنگ پوست صورت خصوصا دور دهان ، عرق زیاد در دست و پا و تمام بدن ، سردرد ، سرگیجه و سرانجام رخوت و سستی بسیار شدید می شود .

از سوی دیگر افزایش تحدب مهره های پشتی موجب فشار روی ریشه های عصبی می شود .

ابزارهای اندازه گیری گردپشتی

  1. پانتوگراف : که وسیله ای برای اندازه گیری کیفوز پشتی و لوردوز کمری است . این ابزار که در قسمت انتهای خود به یک دسته مجهز است بر روی چرخهایی با اصطکاک کم سوار است و براحتی در سطح افقی و ساجیتال می تواند بالا وپایین رفته و حرکت کند . برای ثبت خط انحنای ستون فقرات ، دستگاه پانتوگراف یک جدول رسم ثابت دارد که مقدار قوس را نشان می دهد بر اساس یافته های ویلنر مقداری کیفوز پشتی و لوردوز کمری که به وسیله پانتوگراف به دست می آید با مقدار آنها از طریق عکسبرداری در حالت ایستاده همخوانی دارد .
  2. خط کش منعطف :  این خط کش از نوعی فلز مخصوص ساخته شده که تقریبا ۶۰ سانتی متر درازا دارد و با پلاستیک پوشیده شده است . این وسیله می تواند مانند خمیر اسباب بازی به شکل های مختلفی درآمده و حالت جدید خود را تا حدود زیادی حفظ کند . در اصل این وسیله برای رسم منحنی و نقشه پردازیهای مهندسی به کار می رود و برای ترسیم انحنای ستون فقرات باید روی ستون مهره ها قرار گیرد ، طوری که با مهره ها کاملا در تماس باشد .

برای اندازه گیری کیفوزپشتی ، مهره  ،    و     را علامتگذاری کرده ، و نقاط مورد نظر را روی خط کش علامت می زنیم . سپس خط کش را روی کاغذ قرار داده و منحنی را رسم می کنیم ، آنگاه نقاط،    و    را روی منحنی رسم شده مشخص و آنها را با یک خط راست به هم وصل می کنیم تا طول منحنی L مشخص شود . با اندازه گیری حد فاصل شکم منحنی با خط راست عرض منحنی (h) به دست می آید . در نهایت انحنای ستون مهره ها ، به صورت زاویه ای با استفاده از فرمول                            محاسبه می شود . ) =۴ arctan(  θ

نتایج برخی از تحقیقات مختلف نشان می دهد که این وسیله ، حساسیت و اعتبار قابل قبولی نسبت به دستگاههای رادیوگرافی دارد ( همبستگی بین نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل یافته های خط کش منعطف و پرتونگاری ۸۷/. است ) ؛ در ضمن این وسیله بسیار ارزانتر است و بعلاوه خطر تشعشعات مکرر اشعه ایکس را نیز ندارد ؛ همچنین کاربرد آن نیز ساده تر بوده و کار با آن نیاز به تخصصهای ویژه ندارد .

۳٫کایفومتر . این وسیله مانند یک ترازوی امتداد یافته و طویلی است که در قسمت بالا به طور موازی ، دو بازوی آن به دو پایه فلزی قفل شده و می تواند زوائد خاری مهره را اندازه گیری کند . نقاط ارجاعی حساس برای اندازه گیری کیفوز سینه ای در دستگاه کایفومتر دی برونر شامل نقطه میانی بین زائد مهره ای    و  نقطه میانی بین زائد مهره ای    و   است .اعتبار کایفومتردی برونر در مقایسه با خطکش منعطف بیشتر است . اما به دلیل سنگینی وسیله ، قرار دادن دقیق آن ر روی مهره ها به راحتی ممکن نیست .

  1. پرتو نگاری . این روش عکسبرداری برای اندازه گیری کیفوز به کار می رود ، به این معنی که ابتدا از نمای جانبی ستون فقرات فرد یک تصویر جانبی عکسبرداری کرده و سپس انتهای فوقانی مهره   و انتهای تحتانی مهره     را مشخص کرده و زاویه تلاقی این دو خط را می یابیم .

ملاحظات اصلاحی و درمانی :

به نظر می رسد گردپشتییکی از ناهنجاریهایی است که با برنامه های تمرینی – اصلاحی ، اصلاح می شود . سیناکی و همکارانش در سال ۱۹۹۶ در تحقیقی با عنوان ” ارتباط میان قدرت عضلات بازکننده های پشتی با میزان گردپشتی و گودپشتی در زنانی که با کمبود استروژن مواجهند ” دریافتند که هر قدر عضلات بازکننده پشتی قوی تر باشد احتمال بروز گردپشتی کمتر است .

آنان رابطه معنی داری را میان قدرت عظلات بازکننده پشت و انحنای مهره های پشت یافتند . در تحقیقی که کال هام و همکارانش در سال ۱۹۹۴ انجام دادند نتایج نشان داد رابطه معنی دار منفی میان میزان گردپشتی با ظرفیت دمی ، ظرفیت حیاطی و انبساطی جانبی قفسه سینه وجود دارد . همچنین تحقیق شاهمرادی ، دانشمندی و همتی نژاد در سال ۱۳۸۰ با عنوان ” بررسی تغییرات کیفوز و ظرفیت حیاطی متعاقب یک برنامه اصلاحی ” نشان داد که برنامه تمرینهای اصلاحی آثار معنی داری بر کاهش زاویه کیفوز و نیز افزایش ظرفیت حیاطی آزمودینها داشته است .

در این رابطه می توان به تحقیق لاله بهبودی با عنوان ” بررسی تاثیر یک  دوره حرکات اصلاحی بر روی دانش آموزان دختر ۱۵ -۱۸ ساله ” اشاره کرد . نتایج حاصل از پژوهش  نشان می دهد که تمرینهای اصلاحی بر روی گردپشتی تاثیر داشته و میزان آن را کاهش می دهد .

توصیه های اصلاحی به شرح ذیل است :

۱ .اصلاح وضعیت فرد مبتلا از طریق آشنایی وی با وضعیت بدنی مطلوب و حذف عادات غلط.

۲ . ایجاد جنبش پذیری در مفاصل شانه و مهره های ناحیه پشتی .

۳ . انعطاف پذیری عضلات ناحیه جلو سینه و تقویت عضلات ذوزنقه و متوازی الاضلاع و نیز عضلات راست کننده ستون فقرات .

۴ . افزایش قابلیت های عمومی ، بویژه ظرفیت تنفسی با اجرای تمرینهای تنفسی و فعالیت های عمومی .

نمونه تمرین های کششی :

۱ . در چهارچوب در ایستاده و وضعیت صحیح را انتخاب کنید . در حالی که دو دست خود را تا سر ، حد شانه ، بالا آورده اید ، بکوشید تا از چهارچوب در با آرامی عبور کنید . هنگام اجرای حرکت مراقب باشید تا قوس کمر تشدید نشود .

۲ . دو زانو به صورت جمع شده بر روی زمین بنشینید . سپس بکوشید دستها را به طرف جلو رانده و با چنگ زدن زمین آنها را تا سرحد امکان به دورترین نقطه منتقل کنید . در این حالت بکوشید فاصله زیربازو و کتفها با زمین در حداقل اندازه باشد .( کشش گربه )

۳ . طاقباز دراز کشیده و دستها را بالای سر ببرید . از یک نفر بخواهید تا بالای سر شما قرار گیرد و با فشار ، آرنجهای شما را به زمین نزدیک کند .

نمونه تمرینهای تقویتی :

۱ . در حال که در هر دو دست یک دمبل یا وزنه دارید بر روی شکم و بر روی نیمکت بخوابید . در این وضعیت بازوها را از دو طرف بدن بالا آورید . شپش بدون هیچ گونه انقباضی به وضعیت اول برگردید .

۲ . با استفاده از دو فنر مقاومت که در طرفین بدن قرار دارد و به دیوار نصب است در حالی که دستها را تا امتداد شانه ها با لا می آورید ، آنها را از همدیگر باز و تنه را به طرف جلو متمایل کنید و با تلاش ، دستها را از یکدیگر دور نمایید . مقاومت فنر مانع از چنین حرکتی می شود .

۳ . بایستید و دستها را پشت بدن برده و به یکدیگر قلاب کنید . بکوشید آرنجها را به پایین و عقب فشار دهید و آنها را به یکدیگر نزدیک کرده و سر را بالا نگه دارید ( قوس کمر نباید افزایش یابد ) .