بررسی نگرش جامعه میزبان نسبت به گردشگری و نقش آن در توسعه روستایی

چکیده

گردشگری به عنوان صنعتی نو پا در جهان به عنوان یک اصل در پیشرفت اقتصادی ،اجتماعی وفرهنگی است که در ردیف یکی از سه منابع درآمدی اول به شمار می آید و از میان گردشگری روستایی به عنوان یک پدیده اجتماعی اثرات زیادی بر جامعه روستایی می گذارد که  درصورت پایداری روابط گردشگر با جامعه میزبان اثرات مثبتی درتوسعه گردشگری روستایی بر جای می نهد. روستای کهنه سرا به دلیل برخورداری از طبیعت بکر و زیبا و همچنین وجود دریای خزر به یکی از قطب های گردشگری در شهرستان نوشهر تبدیل گردیده است.هدف از این پژوهش ارزیابی و بررسی دیدگاه روستاییان نسبت به گردشگری می باشد تا از این طریق بتوان در راستای پایداری روابط گردشگر با جامعه میزبان برنامه ریزی های مناسبی انجام داد.این پژوهش براساس روش اسنادی – میدانی می باشد و اطلاعات مورد نیاز عمدتا از منابع معتبر استخراج و براساس اطلاعات گردآوری شده از طریق پرسشنامه و مصاحبه به روش کیفی و کمی تحلیل گردیده است.یافته های تحقیق نشان می دهد گرچه در این روستا نتایج مثبت گردشگری غیرقابل انکار است اما نتایج منفی نیز مشاهده می شود.از نتایج مثبت می توان  به افزایش درآمد روستاییان نسبت به سالهای قبل و حل مشکل بیکاری و از نتایج منفی می توان به تخریب محیط زیست روستا واز بین رفتن فرهنگ بومی و دینی اشاره کرد.در نهایت بالای ۷۰ درصد از اهالی روستای کهنه سرا با توسعه گردشگری در این روستا موافق می باشند.

واژه‌هاي كليدي:گردشگری،روستا، گردشگری روستایی ،توسعه روستایی،روستای کهنه سرا

۱- مقدمه

گردشگری و فعالیت های وابسته به آن امروزه بزرگ ترین بخش صنعت و صادرات جهانی را شامل می شود. از سال ۱۹۵۰ که گذراندن اوقات فرغت و مسافرت کردن در جهان به صورت یک نیاز عمومی تبلور پیدا کرد. هر ساله بر تعداد گردشگران افزوده شده و امروزه نرخ این افزایش به ۳/۱۵ درصد رسیده است و پیش بینی می شود تا سال ۲۰۱۰ این تعداد حتی از مرز ۱۰۸/۱ میلیارد نفر فراتر رود. (اردستانی: ۱۳۸۷: ۹) روی آوری گردشگران به طبیعت که ناشی از سیطره زندگی تصنعی و خستگی های برجسته از حضور در سکونتگاه های،شلوغ ،علاقه و اشتیاق روز افزون به کشف تازه ها و شناخت طیف وسیعی از ارزش ها،فعالیت ها و تبادلات فرهنگی بوده، مقوله جالب و با ارزشی را تحت عنوان گردشگری روستایی به تصویر کشیده است.در دهه های آخر قرن بیستم بسیاری از برنامه ریزان اجتماعی،اقتصادی در کشورهای اروپایی ،گردشگری روستایی را بعنوان راهکاری مطمئن با دورنمای بسیار خوب برای توسعه روستاها به ویژه محرومترین آنها قلمداد کردند.ارزیابی ها نسان می دهد که گردشگری می تواند به سرعت در اقتصاد روستاییان همان ابعادی را پیدا کند که کشاورزی پیدا کرد. (اردستانی: ۱۳۸۷: ۱۰)

باید اذعان کرد گردشگری روستایی در ایران در دوران آغازین خود می باشد. لذا کوشش ها بیش از هر چیز می بایستی بر ارایه سازمان یافته آن متمرکز می گردد و قبل از هرچیز الزاما می بایستی به تبیین یک استراتژی کامل گردشگری به ویژه گردشگری روستایی دست یازیده تا با دورنگری و جهت گیری صحیح، جایگاه مناسب را پیدا کنیم (اردستانی: ۱۳۸۷: ۱۱) پتانسیل گردشگری هر روستا بیش از هرچیز به سرمایه های جغرافیایی کیفیت مناظر طبیعی و آثار تاریخی، مضافا شادابی فرهنگ محلی آن بستگی دارد. لذا عمق بخشیدن و ارزش نهادن به این عوامل همچنین تبدیل آنها به عناصر قابل عرضه ،ترویج سیاست حفظ و مراقبت از سنت ها ،آداب و رسوم،چشم اندازها،محیط زیست روستا،جذابیت و ماندگاری پتانسیل های آن را تضمین نموده و روستا را به صورت یک محصول واقعی گردشگری در می آورد. (اردستانی: ۱۳۸۷: ۱۳) گردشگری روستایی منبع با ارزش اشتغال زایی و ایجاد درآمد است و می تواند وسیله مهمی برای توسعه ی اجتماعی-اقتصادی جوامع روستایی (شارپلی:۱۳۸۰: ۸) با گسترش روز افزون مهاجرت های روستایی، کاهش درآمد خانوارهای روستایی و افول کشاورزی، نیازی روز افزون به فعالیتی جایگزین و در عین حال مکمل برای کشاورزی ،در نواحی روستایی احساس می شود تا در راستای توسعه پایدار روستایی،امکان بهره مندی روستاییان از معیشت پایدار که بهبود کیفیت زندگی و رضایت مندی روستاییان را به همراه دارد،فراهم شود. از سویی دیگر، برنامه ریزی توسعه روستایی نیازمند فرآیند ارزیابی و بازنگری در حوزه اندیشه انتقادی توسعه روستایی است تا امکان بهترین راهکارهای مداخله در نواحی روستایی،برای کارآمدی نتایج حاصل از روند برنامه ریزی توسعه فراهم شود.(بمانیان و محمودی نژاد:۱۳۸۸: ۱۹) گردشگری روستایی،یکی از اجزای مهم صنعت گردشگری است و نیروی اصلی در زمینه ی بهبود و رشد اقتصادی روستاها محسوب می شود. گردشگری روستایی با ایجاد فرصتی راهبردی سبب تنوع اقتصاد محلی شده و با ایجاد فرصت های شغلی مولد مبتنی بر قابلیت های موجود در روستا،موجب افزایش سطح رفاه،استانداردهای زندگی،درآمد و امنیت در روستا می شود. همچنین سبب ثبات و نگهداشت جمعیت در روستا،پیشگیری از مهاجرت های بی رویه،حفظ تعادل اکولوژیک و منابع طبیعی،حفظ بافت سنتی و ویژگیهای فرهنگی روستا می شود. بر این مبنا می توان گفت که یکی از بهترین راه  های نجات روستا از مسائل و مشکلات اجتماعی ،اقتصادی و زیست محیطی و رسیدن به عدالت اجتماعی و جغرافیایی،توسعه و گسترش روستایی است.(قدیری معصوم و همکاران:۱۳۸۹: ۱) گردشگری  به عنوان یکی از فرصت های توسعه و یکی از زمینه های مشخص متنوع سازی اقتصاد روستایی،دارای ابعاد مختلف اقتصاد روستایی،دارای ابعاد مختلف اقتصادی،اجتماعی،فرهنگی و زیست محیطی می باشد. توسعه گردشگری در سطح کانون های روستایی و در متعادل با اجتماعات روستایی و فرهنگ محلی،آثار و پیامدهای متنوع و گسترده ای را بر جای می گذارد.شناخت و تبیین اثرات گردشگری و مدیریت و برنامه ریزی آن نقش موثری در توسعه پایدار گردشگری و نیز پایداری اجتماعات محلی روستایی خواهد داشت. با توجه به اینکه توسعه گردشگری روستایی امروزه تا حدودی در دستور کار برنامه های توسعه کشور قرار گرفته است،تقویت مبانی و آشنایی با تجربیات جهانی در این حوزه ضروری بوده و می تواند در توسعه گردشگری در کشور مفید باشد. (رضوانی و همکاران: ۱۳۹۱: ۱۳)

۲- مبانی نظری

تعاریف و مفاهیم گردشگری

در فرهنگ های مختلف فارسی از جمله فرهنگ معین گردشگری به سفر کردن در اقطار عالم به منظور تفریح و سرگرمی و سیاحت و زیارت و مسافرت به مقصدی و بازگشت به محل سکونت اصلی،اطلاق شده و بعنوان سفرهای کوتاه و موقتی در منطقه ای خارج از محل کار و سکونت اصلی به منظور سیر و سیاحت تعریف شده است. در قانون توسعه صنعت ایرانگردی و جهانگردی مصوب مهرماه سال ۱۳۷۰ مجلس شورای اسلامی از ایرانگردی و جهانگردی اینگونه تعریف و بیان مقصود شده است: «ماده ۱- منظور از منظوری از ایرانگردی و جهانگردی عبارت است از هر نوع مسافرت انفرادی،یا گروهی که بیش از ۲۴ ساعت بوده و به منظور کسب و کار نباشد.» (بمانیان و محمودی نژاد: ۱۳۸۸: ۲۰) در تعریف دیگر، گردشگری به جابه جایی موقت مردم به مکانی خارج از محل زندگی و کار معمولی شان اطلاق شده است بطوری که مسافران در مدت اقامت در مقصد فعالیت هایی انجام می دهند و برای رفع نیازهای آنان تسهیلات ویژه ای فراهم می شود. (صالحی فرد: ۱۳۹۰ : ۱۱) توریسم بر اساس تعریف سازمان جهانی توریسم،به کلیه ی فعالیت های افرادی اطلاق می شود که به مکان هایی خارج از محیط عادی خود به منظور گذراندن ایام فراغت ،انجام کار و سایر هدف ها،برای مدت کمتر از یک سال می روند. (زاهدی: ۱۳۸۵ : ۴) گردشگری بعنوان بعد چهارمین فعالیت انسان معاصر (بعد از صنعت،خدمات و کشاورزی) است که همسو با شکل یابی ،عاملیت تغییرات شگرفی در بستر وقوع خود و در ابعاد زیست محیطی،سیاسی،اقتصادی و فرهنگی-اجتماعی می شود. (محمدی ده چشمه : ۱۳۸۹ : ۱)

روستا

روستا عبارت است از یک مرکز جمعیت و محل سکونت و کار تعدادی خانوار که در اراضی آن به عملیات کشاورزی اشتغال داشته و درآمد اکثریت ساکنان آن از طریق کشاورزی حاصل گردد و عرفا در محل ده یا روستا شناخته شود. (صالحی فرد: ۱۳۹۰: ۷)

گردشگردی  روستایی

با توجه به اهمیت گردشگری روستایی بعنوان یک فعالیت گسترده گردشگری و تاکید روزافزون به آن در سیاستهای توسعه محلی و منطقه ای بدیهی است که تعریف مشترک و قابل قبولی از گردشگری روستایی نمی تواند وجود داشته باشد. باید پذیرفت که ویژگیهای متمایزی از قبیل فعالیت و موقعیت های ویژه،گردشگری روستایی را از سایر بخشهای گردشگری جدا می کند. ( شارپلی: ۱۳۸۰: ۸) بسیاری از ساکنین مناطق شهری علاقه مند هستند که هر از چندگاهی محیط تصنعی ،شلوغ و مملو از انواع آلودگی های (هوا،صوتی،مواد زائد و…) شهر را ترک کرده و به محیط های سالم تر،آرام تر،بی آلایش و کمتر توسعه یافته پناه ببرند. به همین منظور مناطق روستایی را انتخاب کرده و به عبارتی گردشگری روستایی را بر می گزینند . یکی از ویژگیهای بارز این نوع گردشگری،تجربه ای است که افراد در محیط کاملا متفاوت به دست می آورند و با شیوه زندگی مردم محلی آشنا می شوند. (بمانیان و محمودی نژاد:۱۳۸۸: ۱۹) گردشگری روستایی عبارت است از فعالیتها و گونه های مختلف گردشگری در محیط های مختلف روستایی و پیرامون آنها که در بردارنده آثار(مثبت- منفی) برای محیط زیست روستا(انسانی- طبیعی) می باشد. بدیهی است این چنین برداشتی از گردشگری روستایی می تواند زمینه های مختلف فعالیتهای گردشگری چون : سکونتگاهها،رویدادها،جشنواره ها،ورزشها و تفریحات گوناگون را دربر گیرد که در محیط روستا شکل می گیرند.(صالحی فرد: ۱۳۹۰: ۱۹) گردشگری روستایی امروزه یکی از مردمی ترین اشکال گردشگری است که در هر شکل(گردشگران موقت،خانه های دوم و…) همراه خود نتایج خوشایند و ناخوشایندی در ابعاد مختلف اقتصادی،اجتماعی و… برجای می نهد که برخلاف آثار و نتایج ملموس و مورد توجه اقتصادی و اجتماعی،نتایج و آثار ناپیدا بسیاری را چه در میان گردشگران و چه در جامعه میزبان بر جای می گذارد که بدلیل همان ماهیت ناپیدا،کمتر مورد بررسی و توجه قرار می گیرد.(محمدی ده چشمه: ۱۳۸۹: ۳)

این گونه گردشگری بیشتر در بین طبقات متوسط و بعد زمانی و فضایی کوتاه،که سفر به تفرجگاههای پیرامون شهری را بویژه در پایان هفته،امکان پذیر می نماید،روندی رو به گسترش یافته است. (خالدی و همکاران: ۱۳۹۰: ۱۱)

فعالیت های گردشگری در روستاها

فعالیت های گردشگران در روستاها،می تواند طیف وسیعی از فعالیت های را در برگیرد. کمیسیون روستا،در اروپا هیجده فعالیت گردشگری را در روستاها به شرح زیر بیان می کند:

  1. سفر به دریاها،سواحل یا صخره های دریایی
  2. بازدید از بناهای تاریخی مانند خانه ها،موزه ها،یا باغها
  3. دیدن پارکهای روستا
  4. دیدن باغ وحش ها یا پارکهای وحش روستا
  5. بازدید از جاذبه های طبیعی روستا
  6. گشت و گذار اطراف روستا به وسیله وسایل نقلیه و دیدار از دهکده های جذاب دیگر
  7. پیاده روی و گشت در مسافتهای طولانی و گشت زدن در روستا
  8. تماشای پرندگان/مطالعه طبیعت روستا
  9. ماهیگیری در روستا
  10. اسب سواری یا قاطر سواری در روستا
  11. تیراندازی در روستا
  12. شکار در روستا
  13. مشارکت فعالانه در سایر ورزشهای گروهی در روستا(مانند فوتبال،کریکت،دوچرخه سواری،گلف،موج سواری،دو،کوهنوردی و ورزشهای موتوری)
  14. مشارکت فعالانه در سایر ورزشهای غیر رسمی در روستا(از قبیل پیاده روی،بازیهای ساحلی،پرتاب دیسک و…)
  15. دیدن ورزشهای دسته جمعی در  روستا(حضوری نه از طریق تلویزیون)
  16. دیدار دوستان یا آشنایان در روستا
  17. انجام کارهای سازمان یافته زیست محیطی یا تفریحی در روستا(از قبیل کاشت درخت،پاکسازی پیاده روها)
  18. چیدن میوه و سبزی در روستا (منشی زاده:۱۳۸۴: ۱۷۴)

گردشگر

گردشگر کسی است که به قصد تفریح ،تجارت و دیدار خویشان  به طور موقت نه به قصد اقامت دائم در زمانی نه کمتر از یک روز و نه بیش از یک سال به مکانی خارج از حوزه زندگی و کاری خود سفر میکند.(تولایی:۱۳۸۶ : ۱۸)

اهمیت گردشگری روستایی

در روستاهای کشورهای در حال توسعه،روستاییان و کشاورزان علیرغم کار و کوشش فراوانی که انجام می دهند اغلب جزء اقشار کم درآمد جامعه به شمار می آیند و در تامین مخارج و هزینه های زندگی با مشکل مواجه اند. یکی از عمده ترین دلایل مهاجرت نیروی کار جوان روستایی به شهرها ،بیکاری و نبود شغل مناسب در روستاها می باشد. گردشگری روستایی می تواند به عنوان منبع جدید درآمد،به ویژه روستاییان کشورهای در حال توسعه باشد و تا اندازه ای مشکلات آنها را حل نموده یا کاهش دهد. این امر مستلزم مدیریت و برنامه ریزی خاصی است تا گردشگران علاوه بر دیدن مناظر و چشم اندازهای طبیعی محیط روستایی،با آداب و رسوم و فرهنگ جامعه روستایی آشنا شوند و در این راستا،علاقه مندی خود را برای خرید محصولات روستایی نشان داده و این باعث افزایش درآمد روستاییان و کاهش فقر و بیکاری می شود. (علی آری: ۱۳۹۱ :۲) توزیع بهینه ثروت و امکانات در پهنه جغرافیایی کشور،یکی از پیش زمینه های اساسی توسعه پایدار است،این امر جز با اعمال مدیریت کارآمد و عملی ممکت نیست.

در راستای کاهش فاصله درآمد و سطح امکانات و استاندارد های زندگی بین شهر و روستا و رسیدن به عدالت اجتماعی باید مشاغل غیر کشاورزی به تناسب استعدادها و قابلیت های بالقوه روستا در محیط روستا توسعه یابد. به نظر والتر گالنسون،عامل اصلی بیکار در کشورهای در حال توسعه ای این است که زمین نمی تواند جمعیت روز افزون روستاها را به کار مشغول سازد.توسعه گردشگری روستایی،به عنوان یک بخش ارزشمند و رشد یابنده در زمینه رهیافت اقتصادی مطرح است.(قدیری معصوم و همکاران:۱۳۸۹: ۵و۶)

محیط های روستایی و صنعت گردشگری

روستاها و ساکنین آن از دو جهت با صنعت توریسم در رابطه هستند،یکی اینکه محیط های روستایی بعنوان فضاها و اماکن ییلاقی و استراحتگاهی برای گذران اوقات فراغت توریستها و به ویژه جهانگردان داخلی به شمار می آیند و دیگر اینکه تولیدات آنها اعم از مواد خوراکی و صنایع دستی روستایی به توریستها عرضه می گردد و از این طریق به اقتصاد معیشتی آنان کمک می کند. (رضوانی: ۱۳۸۹: ۱۰۵) با توسعه ی راههای ارتباطی و موتوریزه شدن جابه جایی امروزه روستاها از تحرک و پویایی بیشتری برخوردار بوده و در صورتی که در مناطق کوهستانی و نواحی مساعد اقلیمی واقع شده باشند،مکان مناسبی برای گذران اوقات فراغت جوامع شهری به حساب می آیند.(رضوانی: ۱۳۸۹: ۱۰۵)

اثرات توسعه صنعت گردشگری

صنعت توریسم مانند هر پدیده دیگری دارای ابعد مثبت و منفی است. برخی از صاحبنظران بر ابعاد مثبت آن تاکید و توسعه ی بی مانع آن را توصیه کرده اند. عده ای نیز بر ابعاد منفی آن توجه دارند و بر این باورند که تبعات سوء این صنعت به حدی است که آثار مثبت آن را کمرنگ می کند. (زاهدی: ۱۳۸۵: ۳۹)

اثرات مثبت توسعه ی گردشگری روستایی

مهمترین هدف توسعه گردشگری داخلی و خارجی،توسعه اقتصادی و اجتماعی مناطق گردشگری است. بسیاری از کشورها کم و بیش به گردشگری توجه دارند زیرا مهمترین تاثیر گردشگری در اقتصاد جهانی،ایجاد درآمد و اشتغال زایی است. مسلما بخش کوچکی از گردشگری را گردشگری روستایی تشکیل می دهد که البته سهم مهمی را در اقتصاد مناطق روستایی دارد.بطورمثال گردشگری روستایی در انگلستان تقریبا هر سال ۹ میلیون پوند درآمد ایجاد کرده است و در برخی نقاط این کشور،عامل اصلی اشتغال زایی بوده ست.

  • فواید اقتصادی

گردشگری روستایی منبع مهم و جدید ایجاد درآمد برای جوامع روستایی است،بنابراین :

در کارهایی که با گردشگری مرتبط هستند مثل آماده کردن اتاق برای گردشگران،تهیه غذا،خرده فروشی ،حمل و نقل و ایجاد سرگرمی،شغلهای جدیدی بوجود می آید از فعالیت های خدماتی موجود مثل سیستم حمل و نقل،مراقبت های دارویی،صنایع و حرفه های سنتی روستایی حمایت می شود تنوع اقتصاد محلی بیشتر و اقتصاد جوامع محلی گسترده و استوار می شود فرصتهایی برای فعالیتهای چندگانه به وجود آید و بدین وسیله از رکود اقتصادی موقتی جلوگیری و از درآمدها حمایت می شود شغلهای جدید و متنوع در مناطق مختلف ایجاد می شوند و به وسیله کم کردن کمک هزینه های کشاورزی،اقتصاد محلی را تقویت می کند.

  • فواید اجتماعی

توسعه گردشگری روستایی سبب فواید اجتماعی مختلفی در جوامع روستایی می شود،از قبیل:

تقویت و حمایت خدمات محلی مانند حمل و نقل عمومی و مراقبت های بهداشتیایجاد امکانات و جاذبه های جدید مثل امکانات فرهنگی،مراکز تفریحی یا ورزشی  افزایش روابط اجتماعی در جوامع دورافتاده روستایی و ایجاد فرصتهایی برای مبادله فرهنگی ایجاد آگاهی بیشتر در زمینه اصلاح فرهنگهای محلی،حرفه ها و هویت فرهنگی دوباره پرجمعیت کردن مناطق روستایی زیرا این امر با سیاستهای کاهش جمعیت و افزایش تعداد کهنسالان جوامع روستایی مقابله می کندافزایش نقش زنان در جوامعی که سنتی تر و دورافتاده تر هستند

  • فواید زیست محیطی

انگیزه اصلی بسیاری از گردشگران از دیدار روستا،بهره گیری از فضای روستایی است. موفقیت گسترش گردشگری روستایی به محیط زیست جذاب بستگی دارد بنابراین گردشگری:

هم درآمد ایجاد می کند و هم انگیزه حفظ،حمایت و آبادانی محیط زیست طبیعی روستا را ایجاد می کند.

از حفظ و آبادانی فضاهای تاریخی مثل خانه های روستایی،باغها و گردشگاه ها،حمایت می کند(همچنین گردشگری سبب      بازسازی ساختمان های قدیمی و متروک روستا می شود بطورمثال انبارها یا آسیاب های قدیمی را می توان به مراکز صنعتی و یا اصبلهای قدیمی را به دستگاه های ساختمانی تبدیل کرد با انجام فعالیت هایی از قبیل دفع زباله،تنظیم آیین نامه های ترافیک و اصلاح ساختمانها،منجر به بهبود محیط زیست در دهکده ها و روستاها می شود.(شارپلی: ۱۳۸۰: ۴۱و۴۲)

اثرات منفی  توسعه روستایی

روستا منبعی است که برای مقاصد مختلفی از آن بهره برداری می شود و مسلما در کنار فوایدی که دارد آثار منفی نیز به دنبال دارد. مسلما توسعه ی گردشگری روستایی تحقق نمی یابد،مگر اینکه برای آن هزینه هایی صرف شود و با به مخاطره انداختن محیط زیست روستا،بر آن تاثیر منفی گذارد.علاوه بر این موارد همه ی اقسام گردشگری، از جمله گردشگری روستایی،تا حدی بر طبیعت و محیط اجتماعی- فرهنگی مناطق توریستی تاثیر منفی می گذارند بنابراین از دهه ۱۹۷۰ توجه به گسترش مطلوب انواع مفید گردشگری،افزایش یافته است،ولی باید توجه داشت همانطور که فوایدی از توسعه گردشگری روستایی حاصل می شود،توسعه نامناسب آن نیز زیانها و آثار منفی به دنبال دارد

  • آسیب های اقتصادی

همچنان که گردشگری درآمدزاست و در ایجاد فرصت های شغلی نقش دارد،این کارکردها باید زیانهای اقتصادی را به حالت تعادل درآورند زیرا گردشگری روستایی:

هزینه خدمات عمومی مثل جمع آوری زباله،خدمات دارویی و تامین مخارج پلیس ها را افزایش می دهد.

در هزینه های توسعه ای مثل ایجاد جاذبه توریستی،امکانات و بطور کلی اصلاحات زیربنایی دخالت دارد.

مشاغل تمام وقت و فصلی را ایجاد می کند غالبا منجر به افزایش قیمت زمین،کالا و خدمات می شود بویژه مالکیت خانه های روستایی به این معناست که مردم محلی بیش از حد به این صنعت وابسته اند و در نتیجه نظارت جوامع محلی بر مناطق توریستی کم می شود(بطورمثال طولانی شدن اوضاع نامساعد آب و هوایی با رقابت سایر مناطق،با توجه به طولانی مدت بودن سیاست های اقتصادی عملی گردشگری،از تعداد بازدیدکنندگان می کاهد)

  • آسیب های اجتماعی

هجوم تعداد زیاد گردشگران می تواند تاثیرهای موتاه مدت و بلندمدت بر استحکام اجتماعی و فرهنگی جوامع روستایی داشته باشد.مدت زمان طولانی گمان می شد که گردشگری در روند آشنایی با فرهنگهای جدید و گوناگون محلی،تحول ایجاد می کند و این بیشتر در مورد جوامع دورافتاده سنتی و کوچک روستایی که برای تاثیرپذیری از محیط خارج آماده بودند،صادق است. ولی باید در نظر داشت که توسعه گردشگری موجب تاثیرهای منفی بر جوامع محلی و فرهنگ آنها می شود،بطورمثال:

جرم و جنایت و سایر رفتارهای ضداجتماعی را افزایش می دهد

تراکم و افزایش جمعیت،به حریم ساکنان روستا تجاوز می کند

خدمات محلی را کاهش می دهد،بطورمثال رستورانها را جایگزین فروشگاه های کوچک محلی می کند

روستائیان را با عقاید جدید،مد لباس و شیوه های نادرست رفتاری آشنا می کند که با ارزشهای سنتی- فرهنگی مقابله می کنند

به خانه سازی تاکید می کند و روستاییان را در مورد داشتن درآمد موقت یا اقامت دائمی دچار تردید می کند.

  • آسیب های زیست محیطی

محیط زیست روستا برای گردشگری انعطاف پذیر و قابل توسعه است.بطور کلی حضور تعداد زیاد بازدیدکنندگان و فراهم آوری امکانات تفریحی برای برآورده کردن نیازهای آنها ،اگر بطور صحیح کنترل و اداره نشود،ویژگیهای زیست محیطی که گردشگران را به مناطق روستایی می کشاند،کاهش می دهد یا حتی نابود می کند. بویژه گردشگری:

باعث ویرانی هایی در محیط زیست ساخته شده ی دست بشر می شود.(فعالیت هایی مانند اسکی،هاکی،صخره نوردی و اتومبیل رانی،در محیط زیست تاثیر گذار هستند و خانه های روستایی،باغها و پارکها در اثر استفاده بیش از حد گردشگران دچار آسیب می شوند.)

آلودگی را در مناطق روستایی افزایش می دهد.(ممکن است آلودگی ظاهری باشد مثل وجود آشغال و زباله که ناشی از تردد زیاد مسافران است،آلودگی صوتی یا تصویری باشد که می تواند در اثر فشردگی ترافیک در جاده های روستا یا توسعه نابجا یا دخالت در وضع ظاهری روستا ایجاد شود.) (شارپلی: ۱۳۸۰: ۴۳ و۴۴)

انواع توریسم روستایی

از آنجا که نواحی روستایی را دارای توانمندی بالقوه و پتانسیل های طبیعی برای توسعه گردشگری می دانند،می توان انواع گوناگونی از توریسم روستایی را برشمرد که با توجه به اهداف گردشگری و بر اساس شرایط فرهنگی اقلیمی و اقتصادی نواحی روستایی شکل می گیرد.

  • توریسم طبیعی / روستایی

این توریسم روستایی،در تعامل با جاذبه های طبیعی / اکولوژیکی شکل می گیرد.

  • توریسم فرهنگی/ روستایی

توریسم فرهنگی در ارتباط با فرهنگ ،تاریخ و مواریث فرهنگی و باستانی اقوام روستایی در نظر گرفته می شود.

  • اکوتوریسم

اکو توریسم،در سال ۲۰۰۲ که به وسیله UNEP و سازمان جهانی گردشگری WTO بعنوان سال جهانی اکوتوریسم برگزیده شده بود،یکی از محورهای موردنظر توریسم روستایی بود که به بررسی اکوتوریسم و حفاظت زیست بومها در توسعه گردشگری روستایی می پرداخت و تغییرات و تغییرات آب و هوایی و محدودیت های طبیعی و میزان تغییر محیط زیست و اکوسیستم های روستایی را مورد مطالعه قرار می داد.

بر این اساس، به نوعی از توریسم گفته می شود که علاوه بر جاذبه های طبیعی(رودخانه،جنگل،اکوسیستم های طبیعی،دریاچه فصلی و کوهستان) با زندگی،هنجارها و آداب اجتماعی مردم روستایی که در حوزه تعامل وکنش با جاذبه های طبیعی نیز قرار می گیرد،دارای پیوستگی و ارتباط نزدیک،برآورده می شود.

  • توریسم دهکده ای

در این نوع گردشگری،گردشگران با اقامت در دهکده هایی – و نه صرفا روستایی- و شرکت در فعالیت های اقتصادی و اجتماعی روستا،از امکان تجربه زندگی در دهکده های روستایی برخوردار می شوند و با مشارکت در فعالیت های روستاییان به تجربه زندگی روستایی در دوره ای مشخص می پردازند.

  • توریسم کشاورزی

این نوع توریسم را فرآیندی برای ترویج کشاورزی در روستا و تبیین جایگاه کشاورزی در اذهان گردشگران و بهبود محصولات کشاورزی در روستا می دانند،چنان چه گردشگران با شرکت در فعالیت های سنتی کشاورزی روستایی بدون ایجاد پیامدهای منفی در اکوسیستم های مناطق میزبان،از امکان مشارکت در فعالیت های کشاورزی روستایی برخوردار می شوند.

  • توریسم مزرعه

در این نوع گردشگری،اقامتگاه و سکونتگاهی در مزارع برای گردشگران در نظر گرفته می شود،چنانچه با اقامت در مزرعه ها،علاوه بر شرکت در فعالیت های اقتصادی و کشاورزی مربوط به مزرعه،می توانند از تمامی جاذبه های طبیعی و فعالیت های تفریحی در مناطق روستایی برخوردار شوند.

  • توریسم سبز

با وجود تداخل معنایی اصطلاح توریسم سبز با توریسم روستایی،نوعی از گردشگری در مناطق سرسبز را توریسم سبز می دانند که از رویکرد توسعه پایدار در صنعت توریسم روستایی به وجود می آید. از آنجا که توریسم سبز،بهترین رویکرد برای توسعه ارتباط همزیستی بین محیط زیست طبیعی و اجتماعی برآورد می شود،تحت عنوان نام هایی مانند توریسم انعطاف پذیر و توریسم سودمند قرار می گیرد که با توجه به اثرات زیانباری که برخی گردشگران در نواحی روستایی ایجاد می کنند،کارآمدترین و بهینه ترین رویکرد توریسم طبیعت گرای روستایی را شامل می شود. (بمانیان و محمودی نژاد: ۱۳۸۸: ۵۶-۶۲)

توسعه روستایی

توسعه روستایی از دیدگاه های گوناگون مورد ارزیابی و بازبینی قرار گرفته است،ولی هنوز اجماع نظر جامعی درباره معنا و حوزه ی قلمروی خاص آن دیده نمی شود.در هر حال،می توان توسعه روستایی را فرآیند توانمندسازی و تقویت قابلیت زندگی در بستر کیفیت زندگی و محیط زیست،کارایی و خودبسندگی اقتصادی و نگهداشت و بهبود کیفیت زیست بوم در نواحی روستایی قلمداد کرد.

توسعه روستایی تنها بهبود فرصت های اقتصادی نیست و ارتقاء سازماندهی اجتماعی،حفاظت میراث بومی،آداب و رسوم فرهنگی و بهبود دهی خدمات و تسهیلات رفاهی،همراه با نگهداشت و حفاظت محیط زیست روستایی را نیز در نظر دارد.

این امر نشانگر نوعی هماهنگی و یکپارچگی در روند توسعه هم زمان اقتصادی و محیطی در روستا می باشد که با فراهم سازی معیشت پایدار در خانوارهای روستایی،امکان برخورداری متعادل و متوازن از خدمات و تسهیلات عمومی را درعرصه مناطق روستایی کشور فراهم آورد. (بمانیان و محمودی نژاد: ۱۳۸۸: ۱۰۹ و ۱۱۰) اساسا حوزه های روستایی بعنوان قاعده نظام سکونت و فعالیت ملی،نقش اساسی در توسعه ملی ایفا می کند.(رضوانی: ۱۳۸۸: ۱)

توسعه گردشگری در نواحی روستایی

مفهوم گردشگری روستایی و فرهنگهای محلی،موضوع سند ۱۹۹۴،راهبردهای گردشگری روستایی و توسعه بود. هدف این سند بررسی گردشگری روستایی بعنوان راهبرد بالقوه ای جهت خروج نواحی روستایی از زوال بود.

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی معتقد است که گردشگری روستایی باید:

  • در نواحی روستایی انجام شود.
  • از نظر کارکردی روستایی باشد، بر مبنای ویژگیهای نواحی روستایی شکل گیرد،مشاغل کوچک مقیاس ایجاد نماید،فضای باز و تماس با طبیعت و فضای طبیعی،میراث فرهنگی،جوامع و الگوهای سنتی موردنظر قرار گیرد.
  • از نظر ساختمان ها و سکونت گاه ها در مقیاس روستا باشد،بنابراین کوچک مقیاس باشد.
  • ویژگی بومی داشته باشد،به آرامی و منسجم رشد یابد و با خانواده های ساکن مرتبط باشد. بهتر است که عمدتا تحت کنترل جامعه محلی قرار داشته باشد و در درازمدت توسعه یابد.
  • پایدار باشد. توسعه آن باید به پایداری ویژگیهای خاص روستایی آن منطقه کمک کند و باید توسعه آن در استفاده از منابع منطقه دارای پایداری باشد. گردشگری روستایی به جای آنکه بعنوان ابزاری برای توسعه شهری شدن بکار گرفته شود باید به عنوان ابزاری برای حفاظت و پایداری مد نظر قرار گیرد.
  • به شکل های مختلف نشان دهنده ی الگوی پیچیده محیط،اقتصاد و تاریخ روستایی باشد.(رضوانی : ۱۳۹۱: ۲۶ و ۲۷)

از اواسط قرن نوزدهم،علاقه ی زیادی به محیط روستا در بین گردشگران ایجاد شد. این علاقه به دلائل زیادی از جمله وسایل نقلیه ی پیشرفته،افزایش حضور صنایع متعدد در شهرها،آلودگی هوا،شلوغی و ازدحام محیط شهری،سبب شد که شهرنشینان برای فرار از فشار زندگی شهری و گذران اوقات فراغت به روستاها روی بیاورند.

از عوامل عمده ای که در توسعه ی گردشگری روستایی نقش بسزایی داشته اند،می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. اختراع و گسترش وسایط نقلیه پیشرفت مانند قطارهای سریع السیر و هواپیماها؛
  2. افزایش فعالیت ها رسانه های جمعی در زمینه معرفی محیط،فرهنگ،آداب و سنن و شیوه های سنتی زندگی در روستاها که سبب افزایش تقاضا برای گردشگری روستایی شده است؛
  3. افزایش استفاده از فناوری های پیشرفته در زندگی روزمره ی شهری و تعمیم قوانین اجتماعی و کار که افزایش اوقات فراغت و تعطیلات کوتاه مدت برای شهروندان را در پی دارد؛
  4. افزایش آگاهی های زیست محیطی؛
  5. توسعه ی مناطق روستایی برای فعالیت های گردشگری روستایی؛
  6. فراهم شدن بسترهای قانونی،حقوقی و انگیزشی لازم برای جذب بخش خصوصی و سرمایه گذاری این بخش در صنعت گردشگری روستایی؛
  7. مستندسازی منابع گردشگری روستایی از نظر ابعاد و کیفیت؛
  8. ثبات سیاسی و امنیت سرمایه گذاری در روستاها؛
  9. توسعه ی خدمات و تسهیلات زیرساختی و روساختی در روستاها؛
  10. طبیعت گردی و استفاده از محیط های طبیعی و بکر روستا.

معنا و مفهوم توسعه

توسعه به مفهوم تامین آرزوها و ایده ها در ارتباط با بینش ها و نیازهای انسان،ریشه در تمدن قدیم بشری دارد،لیکن مطالعه در زمینه ی آن از زمینه ی آن از پیشینه ی تاریخی کمتری برخوردار است و در اصل به قبل از ۱۹۵۰ بر می گردد.

توسعه را در عبارتی کوتاه می توان تحول و ارتقای کمی و کیفی شرایط زیست و تولید و فرهنگ بومی جوامع انسانی در خلال زمان دانست. چنین توسعه ای باید خصایص عمومی زیر را داشته باشد:

  1. موجب بهبود کمی و کیفی شرایط برای بیشتر مردم شود؛
  2. افرادی که از آن سود می برند،بیش از افرادی باشند که از متضرر می شوند؛
  3. مردم را از رفع نیازهای ضروری آنها مطمئن سازد؛
  4. موجب خوداتکایی شود؛
  5. یک بعدی نباشد و با دیگر متغیرهای توسعه هماهنگی همه جانبه ای داشته باشد؛
  6. سبب تخریب محیط زیست نشود؛
  7. بهبود طولانی و مستمر را به ارمغان بیاورد؛
  8. موجبات توسعه ی انسانی را فراهم سازد.

پیشرفت اقتصادی،یکی از عوامل و ابعاد مهم توسعه است،ولی تنها عامل نیست. دلیل آن نیز این است که توسعه فقط پدیده ای اققتصادی نیست. در نهایت باید علاوه بر جنبه های مادی زندگی مردم،دیگر جنبه ها را نیز دربرگیرد.یکی از جوانب مهم توسعه ،توسعه به معنای بهبود و تقویت منابع انسانی است. با اتکا بر این بعد،توسعه باید بومی و متکی به خود،یعنی هماهنگ با محیط و متکی به نیرو و توان جامعه ای باشد که پیشبرد امر توسعه را برعهده می گیرد.(قدیری معصوم: ۱۳۸۹: ۲۶ و ۳۰)

گردشگری و توسعه روستایی

گردشگری روستایی بخشی از بازار گردشگری و وضیعتی برای اشتغال و درآمد بوده و می توان آن را ابزار مهمی برای توسعه اقتصادی-اجتماعی و اکولوژی جوامع روستایی قلمداد کرد.در بسیاری از کشورها این امر با خط مشی های کشاورزی در ارتباط است و غالبا بعنوان راهبردی برای حفظ محیط زیست و فرهنگ سنتی روستایی ارتقا داده می شود. مسلما گردشگردی نقش اساسی در میزان توسعه و حفظ ذخایر نواحی روستایی ایفا می کند.در این میان کشورهایی که به متنوع سازی اقتصاد روی آورده اند و می خواهند خود را از اقتصاد تک پایه ای برهانند در جستجوی شناخت راه های آن یا خلق راه ها و روشهای جدیدند.یکی از این روشها گردشگری است که اغلب کشورها بویژه کشورهایی که به لحاظ موقعیت مکانی از این مزیت برخوردارند آن را در برنامه های توسعه ملی خود گنجانده اند تا از این طریق بتوانند فرآیند توسعه ملی خود را سرعت بخشند. (صالحی فرد: ۱۳۹۰: ۲۹)

گردشگری روستایی بعنوان راهبردی برای توسعه روستایی

گردشگری روستایی راه کلی برای همه دردها و مسائل و مشکلات نواحی روستایی نیست،اما یکی از شیوه هایی است که ممکن است آثار اقتصادی مهمی داشته باشد و به نوعی می تواند به کند شدن روند تخلیه سکونتگاه های روستایی و کاهش مهاجرت جمعیت مهاجرت جمعیت روستایی کمک کند. رشد گردشگری بعنوان راهبردی برای توسعه روستائی تفکر نسبتا جدیدی است که سیاستگذاران محلی در جوامع روستایی به اهمیت این راهبرد پی برده اند،اما تجربه کافی برای اجرای  آن ندارند. یک دیدگاه با این پیش زمینه فکری وجود دارد که گردشگری راه حل و علاج قطعی اقتصادی برای توسعه نواحی روستایی است.در یک نگرش دیگر،گردشگری روستایی بعنوان موتور محرکه توسعه روستایی معرفی شد.

از این رو توسعه گردشگری و حیطه فعالیتی آن بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته،چرا که توسعه گردشگری روستایی،کلیه زمینه های برنامه های توسعه روستایی را پوشش داده و این زمینه ها نیز از اهم هدفهای توسعه گردشگری روستایی به شمار می آیند،ضمن این که در گردشگری روستایی از منابع روستایی (مانند فرهنگ و سنن اجتماعی،ساختمانهای تاریخی،نمادها،شرلیط آب و هوایی که برای سایر فعالیتهای اقتصادی قابلیت بهره برداری ندارند) استفاده شده، گردشگری حتی در سکونتگاه های روستایی که فاقد زمین های زراعی اند و در نواحی کوهستانی قرار گرفته اند با بهره برداری از منابع فرهنگی و طبیعی می تواند به توسعه روستایی کمک نماید. (صالحی فرد: ۱۳۹۰: ۲۹ و ۳۰)

توسعه

توسعه در مفهوم کلی خود به معنای ارتقای سطح مادی و معنوی جامعه انسانی و ایجاد شرایط مناسب یک زندگی سالم برای تمامی افراد جامعه است. با توجه به این مفهوم توسعه در برگیرنده ی اقتصادی- اجتماعی،سیاسی و فرهنگی است که تغییرات کمی و کیفی را شامل می شود و در عین حال از نظر داخلی و خارجی از مفاهیم نسبی به شمار می رود. (صالحی فرد: ۱۳۹۰ : ۳۰)

توسعه روستایی

توسعه روستایی بعنوان یک مفهوم و مجموعه ای از تجربه ها و روشهای گوناگون سازماندهی تولید،ایجاد رفاه و مبادله در فعالیتهای روستایی،سابقه طولانی داشته و تنها منحصر به نظام یا کشور خاصی نیست.(صالحی فرد: ۱۳۹۰: ۳۰)

به دنبال کاهش و افت کشاورزی و مهاجرت روستانشینان به سوی شهرها،توجهات به سوی مناطق روستایی افزایش یافته است. به علاوه ،رشد مورد انتظار و روندهای جدید مشاهده شده در سالهای اخیر صنعت گردشگری،نشانگر افزایش تقاضا برای گردشگری روستایی و طبیعت گردی است. (حسن پور: ۱۳۹۰: ۱)

گردشگری روستایی در ایران

وسعت بسیار سرزمین ایران،سبب تنوع داده های طبیعی گردیده است. از نظر آب و هوا،منابع آب،جنس خاک،پوشش گیاهی و…،اختلافات شدیدی بین شمال و جنوب،یا شرق و غرب کشور دیده می شود. وجود کوههای بلندی که همیشه پوشیده از برف است تا جلگه های گرمسیری مشرف به خلیج فارس و دریای عمان از یک سو و جنگل های مرطوب گیلان و مازندران تا بیابانهای فرا خشک لوت از دیگر سو بعلاوه مجموعه تضادهای اقلیمی،توپوگرافی و زمین شناسی سبب پیدایش طیف وسیعی از انواع اکوسیستمها در این سرزمین شده است. چنین کشوری با این این همه ویژگیهای مثبت،یقیناً پتانسیل فراوانی برای توسعه گردشگری دارد. تحقیقات سازمان گردشگری و ایرانگردی و جهانگردی در سال ۷۹ نشان می دهد که کشورمان یکی از ۵کشور برخوردار و از بالاترین تنوع زیستی در کره زمین و از نظر طبیعت گردی یکی از قطب های ممتاز می باشد. گردشگری روستایی یکی از زمینه های نسبتا مناسب در توسعه روستایی است که می توان فرصتها و امکاناتی را بویژه برای اشتغال و درآمد روستایی فراهم سازد و نقش موثری در احیاء در نوسازی نواحی روستایی ایفا کند. نقش و اهمیت گردشگری در فرآیند توسعه روستایی در بسیاری از کشورها به اثبات رسیده است. هم اکنون گردشگری روستایی بعنوان صنعتی که بطور بالقوه دارای پایداری قلمداد می شود. کشور ایران با وجود جاذبه های فراوان طبیعی،فرهنگی و تاریخی،هنوز نتوانسته است جایگاه خود را بعنوان یک کشور پذیرنده گردشگر در بازار جهانی صنعت گردشگری بیابد و همچنین این مسئله در زمینه گردشگری داخلی و بخصوص گردشگری روستایی صدق می کند.(محمد زاده لاریجانی:۱۳۹۱ : ۵)

در قرن بیست و یکم گسترش و پیشرفت فن آوری موجب خواهد شد که وقت انسان بیش از پیش آزاد و ثروتش افزون شود و زمان بیشتری را صرف اوقات فراغت خود نماید.در واقع قرن بیستم را باید عصر گردشگری نهاد. گردشگری را می توان «صنعت سفید» نام نهاد،زیرا برخلاف اغلب صنایع تولیدی بدون آلوده سازی محیط زیست انسانی،زمینه ساز دوستی و تفاهم بین ملتهاست و صلح و صفا را برای مردم به ارمغان می آورد. (سلیمانی: ۱۳۹۱ :۳۶) گروهی از متخصصان،توسعه ی گردشگری روستایی را ناشی از فشارهای زندگی،علاقه مردم به آداب و رسوم و فعالیتهای محلی ذکر می کنند،اما در مجموع موارد زیر در توسعه گردشگری موثر است؛

  • توسعه مناطق ایجاد شده برای فعالیت های گردشگری روستایی؛
  • افزایش ارزشمندی اوقات فراغت؛
  • توسعه و گسترش خطوط حمل و نقل و حذف موانع اقتصادی و سیاسی برای سفر به داخل روستا؛
  • افزایش تمایل گردشگران برای سفر به روستا؛
  • توسعه ی فعالیت های گردشگری در مناطق روستایی؛
  • توسعه و تنوع فعالیتهای ورزشی،گردشگری و فرهنگی (ملکی: ۱۳۸۹: ۲)

محدوده مورد مطالعه

روستای کهنه سرا، در دهستان بخش بلده کجور یکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان نوشهر(۱۵کیلومتری شرق نوشهر) استان مازندران و در موقعیت جغرافیایی ۳۶ درجه و ۳۵ دقیقه عرض جغرافیایی و ۵۱ درجه و ۳۹ دقیقه طول جغرافیایی واقع شده است.این روستا از شمال به دریای خزر، از جنوب به رشته کوه های البرز،از شرق به روستای دزدک و از غرب به روستای چلک متصل می شود.   بنا بر سرشماری سازمان آمار ایران در سال ۱۳۹۰ روستای کهنه سرا دارای جمعیتی حدود ۹۳۱ نفر(۲۶۱ خانوار) می باشد. (وبسایت مرکز آمار ایران:۱۳۹۰) کار اصلی اهالی این روستا کشاورزی شامل برنج کاری و چای باغ است. در کنار کشاورزی دامداری هم می کنند. آب و هوا در این روستا بیشتر کوهپایه ای می باشد. در مورد علت نامگذاری روستای کهنه سرا و قدمت آن اظهار می شود که در زمانهای گذشته سطح دریا پایین تر از سطح امروزی آن توده است و فاصله ی کوه و دریا از هم بیشتر از وضع کنونی آن بوده و مردم به دلیل بهرهمندی از دریا و صید ماهی و سایر امکانات دریا،درنزدیکی دریا اقامت داشتند و با گذشت زمان و بالا آمدن سطح ابهای دریا و پیش روی آن به سمت ساحل و محل زندگی مردم،افراد ساکن در محل مورد نظر برای رهایی از وضع جدید به وجود آمده،تصمیم به نقل مکان به جایی دورتر از آبهای دریا گرفتند تا از صدمات احتمالی آن بر زندگی خود در امان بمانند و از ان جهت که در قسمت نزدیکتر به کوه یک سرای قدیمی(بقایای به جا مانده از سم کارونسرا و توقفگاه بین راهی از گذشته) وجود داشت عبارت کنه سرا را برایش به کار می بردند و با خود می گفتند که باید به کهنه سرا نقل مکان کنیم و این نام باتکرار این واژه توسط مردم برای مکانی که امروزه به روستای کهنه سرا شناخته می شود باقی مانده است.اما عده ای نیز این واژه ی ((سرا))ی موجود در کلمه کهنه سرا را به معنای مکانی که جای نگه داری دام و چارپایان است میدانند و آن را برگرفته از یک مکان برای نگه داری حیوانات درآن می گیرند که ظاهرا قدیمی نیز بوده و مردم در اطراف آن خانه هایی داشتند و به زندگی خود ادامه می دادند.زندگی در این روستا به صورت مستمر از حدود ۳۵۰ تا ۵۰۰ سال گذشته تا کنون ادامه داشته است و در گذشته بسیار دور به آن مرز دشت می گفتند.(دهیاری روستای کهنه سرا)از پتانسیل های موجود در روستا میتوان به دارای موقعیت طبیعی بسیار مناسب در بین کوه و جنگل و دریا، دسترسی آسان و سریع به مناطق طبیعی و چشم انداز بسیار زیبا به جنگلهای سرسبز شمال اشاره کرد.

تصویر ۱: روستای کهنه سرا

۲- روش تحقیق

با نظر به موضوع تحقیق و به منظور تکمیل یافته ها،برای پژوهش حاضرتلفیقی از روشهای اسنادی – میدانی مورد استفاده قرار گرفته است.سوابق مطالعه در این زمینه و اصول نظری مربوطه از طریق مطالعات کتابخانه ای و به شیوه اسنادی بررسی شده است.که بر این اساس به مطالعه شاخصهای موضوع و معیارهای مربوط به توسعه گردشگری تهیه وبه بررسی پیامدهای منتجه از آن پرداخته شد.در زمینه کار میدانی با مراجعه به  روستای کهنه سرا و بررسی تعداد خانوار در روستا که مطابق با آمار ۱۳۹۰دارای ۲۶۱ خانوار می رسید به بررسی از طریق پرسشنامه پرداخته شده است.۲۰ درصد از خانوارهای روستا ازطریق نمونه گیری شخصی۱ و ۵۲ خانوار روستا به صورت تصادفی انتخات گردید.سپس دیدگاه های روستاییان را نسبت به گردشگری و گردشگران از طریق تحلیل پرسشنامه بدست آوردیم.

۳- اهداف تحقیق

گردشگری روستایی به عنوان یک پدیده اجتماعی در روابط گردشگر با جامعه میزبان اثرات عمیق اجتماعی و اقتصادی خواسته و یا ناخواسته پایداری و نا پایداری از خود بر جای می گذارد.که در صورت پایداری می تواند اثرات بهتری را بر جای نهد.انعکاسات رفتاری و شخصیتی گرشگر می تواند منشا بسیاری از تحولات و تغییرات در روستا و میان ساکنین روستا در الگو برداری ها از گردشگران در ابعاد زندگی باشد.بدون شک اثرات مثبت و منفی بر جامعه میزبان،با در نظر گرفتن اهمیت صنعت گردشگری روستایی بسیار پررنگ است.این تحقیق بر آن است که نگرش جامعه میزبان را نسبت به گردشگر و گردشگری و اثرات اقتصادی،اجتماعی،خدماتی و فرهنگی آنها را بررسی کرده و در نهایت برای ارائه راهکارها و پیشنهادات به کار گرفته شود.

______________________________

۱٫در این روش محقق با در نظر گرفتن عواملی،شخصا نسبت به برآورد حجم نمونه و با تعیین درصد شخصی از جامعه اقدام می نماید.طبیعی است که هر چه جامعه بزرگتر باشد نسبت درصد نمونه کاهش خواهد یافت.(حافظ نیا:۱۳۷:۱۳۸۴)

۴- یافته های تحقیق:

از بین پرسش شوندگان ۶۰ درصد مرد و ۴۰ درصد زن بودند.همچنین بیشترین افراد نیز در سنین بین ۲۰-۳۵ سال قرار داشتند.دیدگاه های مردم در مورد پیامدهای گردشگری روستایی دلالتی بر بازتاب نتایج مطلوب و نامطلوب حاصل از تعامل میزبان و میهمانان دربستر روستای کهنه سرا است.اگر در یک دسته بندی نتایج مثبت را از نتایج منفی با توجه به شاخصهای مورد استفاده متمایز سازیم،تاثیرات گردشگران بر افزایش درآمد روستاییان نسبت به سالهای قبل،حل مشکل بیکاری،بهبود خدمات زیر بنایی(راه،جاده،سرویس بهداشت عمومی و..)،بالا رفتن سطح کیفیت زندگی،افزایش مشاغل خدماتی و کاذب را با بیش از ۵۰ درصد از فراوانی ها در گزینه های کاملا موافق و موافق را می توان به عنوان رضایت جامعه میزبان از ورود گردشگران در زمره پیامدهای مطلوب صنعت توریسم در روستا و بیشتر در شاخص های اقتصادی و خدماتی قلمداد کرد و به عنوان یک راه مناسب برای کاهش فقر و اقتصادی و خدماتب روستا مورد دقت ویژه و بهره بردای قرار داد.

جدول ۱ :درصد پراکندگی پاسخ پرسش شوندگان به سوالات با محوریت شاخصهای اقتصادی و خدماتی دارای بازتاب مثبت

سوالات کاملا موافق موافق بی نظر مخالف کاملا مخالف
درآمد مردم در روستای ما از طریق گردشگری نسبت به  سالهای قبل افزایش یافته است. ۲۴٫۶۳ ۳۹٫۹۰ ۱۴٫۲۸ ۱۶٫۷۴ ۴٫۴۳
توسعه گردشگری در روستا مشکل بیکاری روستائیان را حل کرده است. ۷٫۸۸ ۳۷٫۴۳ ۲۲٫۶۶ ۲۲٫۱۸ ۹٫۸۵
توسعه گردشگری در روستا باعث بهبود وضع خدمات زیر بنایی روستا شده است. ۹٫۳۵ ۴۹٫۷۵ ۲۰٫۶۸ ۱۲٫۸۴ ۷٫۳۸
توسعه گردشگری در روستا موجب بالا رفتن سطح کیفیت زندگی در روستا شده است. ۱۳٫۲۵ ۴۸٫۲۷ ۲۴٫۳۵ ۷٫۱۰ ۷٫۰۳
توسعه گردشگری در روستا موجب افزایش مشاغل خدماتی شده است. ۹٫۸۷ ۴۶٫۷۹ ۱۸٫۲۲ ۱۷٫۲۴ ۷٫۸۸
توسعه گردشگری در روستا موجب شکل گیری مشاغل کاذب شده است. ۱۲٫۸۴ ۴۰٫۸۸ ۲۳٫۶۳ ۱۶٫۷۴ ۵٫۹۱

در مقابل بعضی از شاخصهای اقتصادی و خدماتی دارای بازتاب نتایج نامطلوب می باشد. از دیدگاه روستاییان توسعه گردشگری باعث افزایش تولید صنایع دستی نشده است و افزایش قیمت زمین و خانه به دلیل تقاضای گردشگران بوجود آمده که این مورد موجب نارضایتی روستاییانی که صاحب ملک و زمین نیستند از گردشگری شده است و در مقابل روستاییانی که صاحب ملک و زمین هستند از این امر خشنود می باشند.

جدول ۲ : درصد پراکندگی پاسخ پرسش شوندگان به سوالات با محوریت شاخصهای اقتصادی و خدماتی دارای بازتاب منفی

سوالات کاملا موافق موافق بی نظر مخالف کاملا مخالف
توسعه گردشگری در روستا موجب افزایش تولید صنایع دستی شده است. ۳٫۹۴ ۱۲٫۳۳ ۲۴٫۶۳ ۴۰٫۳۹ ۱۸٫۷۱
افزایش گردشگران موجب افزایش قیمت زمین و خانه های روستا شده است. ۶۰٫۵۹ ۳۳٫۰۲ ۲٫۹۵ ۲٫۴۶ ۰٫۹۸

یکی از راه های توسعه روستایی تعاملات فرهنگی و اجتماعی می باشد اما روستاییان مورد پرسش در این مورد معتقدند که توسعه گردشگری باعث از بین رفتن فرهنگ بومی و دینی منطقه شده و الگوهای مصرف گرایی  را در روستا افزایش داده است.

جدول ۳ : درصد پراکندگی پاسخ پرسش شوندگان به سوالات با محوریت شاخصهای فرهنگی و اجتماعی

سوالات کاملا موافق موافق بی نظر مخالف کاملا مخالف
توسعه گردشگری موجب افزایش الگوی مصرف گرایی در روستا شده است. ۱۵٫۳۲ ۳۸٫۵۳ ۲۲٫۵۳ ۱۸٫۲۵ ۵٫۳۷
توسعه گردشگری و ورود گردشگر به روستا موجب کمرنگ شدن فرهنگ بومی شده است. ۱۹٫۲۲ ۵۱٫۷۲ ۱۵٫۲۷ ۹٫۸۵ ۳٫۹۴
توسعه گردشگری موجب لطمه خوردن فرهنگ دینی منطقه شده است. ۲۷٫۵۸ ۲۶٫۶۲ ۱۸٫۲۲ ۲۱٫۱۸ ۶٫۴۰

در مورد شاخص زیست محیطی بیش از ۵۰ درصد روستاییان معتقدند که گردشگران باعث نابودی پوشش های گیاهی و زمین های کشاورزی می شوند.در این راستا گردشگران با ورود به مناطق روستایی با اهداف توریستی موجب تخریب پوشش های گیاهی و صدمه زدن به محیط زیست روستا می شوند.البته گردشگران با خرید زمین های زراعی و به زیر ساخت و ساز بردن انها برای خانه سازی موجب تخریب زمین های زراعی و کاهش درآمد روستاییانی که از طریق اجاره زمین وکار بر روی آن کسب درآمد می کنند می شوند.

جدول ۴ : نگاه جامعه میزبان به پیامدهای متفاوت گردشگری در روستای کهنه سرا

تاثیرات مثبت   افزایش درآمد روستاییان نسبت به سالهای قبل حل مشکل بیکاری   بهبود خدمات زیر بنایی بالا رفتن سطح کیفیت زندگی افزایش مشاغل خدماتی و کاذب
تاثیرات دوگانه   افزایش قیمت زمین و خانه افزایش فرهنگ شهرنشینی   مهاجرت روستا به شهر افزایش درآمد از طریق اجاره اتاق یا منزل فروش زمین به گردشگران
تاثیرات منفی   تخریب محیط زیست روستا از بین رفتن فرهنگ بومی و دینی   افزایش الگوهای مصرف گرایی عدم افزایش تولیدات صنایع دستی نا امنی در محیط روستا

شکل ۱ : رابطه بین مالکیت زمین در روستا و درصد افرادی که مایل به فروش زمین خود به گردشگران هستند.

دراینجا مشاهده میکنیم که نزدیک به چهل درصد افرادی که دارای مالکیت زمین هستند نمی خواهند زمین خود را به گردشگران بفروشند و اگر نظرات کاملا مخالف را نیز به آن اضافه کنیم به بیش از ۵۰ درصد می رسد.این نشان میدهد که تقاضا برای خرید زمین های روستا وجود دارد ولی چون درآمد اکثر روستاییان از زمین های زراعی می باشد حاضربه فروختن زمین های خود نیستند.

شکل ۲ : رابطه بین افراد بیکار و تمایل به کار در مشاغل مربوط به گردشگری

دراین رابطه بیش از ۴۶درصد افراد مایل به اشتغال در مشاغل مربوط به گردشگری هستند و این نشان می دهد که گردشگری می تواند به این تقاضای نیروی بیکار در روستا پاسخ دهد و از آنجا که روستای کهنه سرا دارای پتانسیل بالایی در گردشگری می باشد باید در توسعه گردشگری در این روستا بیش از پیش اقدامات لازم انجام شود.

در رابطه با توسعه گردشگری در روستای کهنه سرا  54.28 درصد از روستاییان موافق توسعه گردشگری در روستا هستند و ۲۵٫۶۹ درصد نیز کاملا موافق می باشند.در نتیجه بالای ۷۰ درصد از روستاییان معتقدند که گردشگری در روستا باید توسعه یابد.اما بیش از ۴۰ درصد روستاییان نیز مخالف ایجاد اقامتگاه ها درداخل روستا برای گردشگران می باشند.

۵- نتیجه گیری:

به توسعه گردشگری روستایی از دو بعد می توان نگاه کرد:

یکی برای ایجاد مکانهایی برای گذران اوقات فراغت شهرنشینان و دیگری برای توسعه (بویژه از منظر اقتصادی) و افزایش خدمات رسانی به روستاها.

مسلما در توسعه گردشگری روستاها باید مساله توسعه پایدار را نیز در نظر گرفت و در برنامه ریزی ها مواردی از قبیل حفظ محیط زیست،درنظر گرفتن منافع روستاییان،رونق اقتصادی روستا بدون آسیب رساندن به منابع طبیعی آن و غیره را در نظر گرفت.ماهیت گردشگری،یکی از راه های موثر برای دستیابی بشر به توسعه است که جوامع خصوصا غیرپیشرفته را سریعتر و کم هزینه تر به اهداف غایی توسعه انسانی به عنوان هدف متعالی پایداری توسعه می رساند.اما آنچه اینجا حائز اهمیت می باشد این است که ایجاد سایتهای گردشگری در مکانهای دارای توانهای جلب گردشگر باید به سمت توزیع و بهره مندی از منافع اقتصادی و اجتماعی حاصل از هر گردشگر برای مردم و منطقه میزبان باشد.این تحقیق نیز در راستای اینکه جامعه میزبان چه نگرشی را نسبت به توسعه گردشگری در روستا دارد انجام گرفته است.نتایج حاصل از این پژوهش نشان میدهد که جامعه میزبان پیامدهای مثبت اقتصادی و خدماتی توسعه گردشگری را از قبیل افزایش درآمد روستاییان، حل مشکل بیکاری

،بهبود خدمات زیر بنایی،افزایش فرصت های اشتغال و…قبول داشته و معتقد است که باید توسعه گردشگری در روستا اتفاق بیافتد اما پیامدهای منفی مانند تخریب محیط زیست روستا،از بین رفتن فرهنگ بومی ودینی، افزایش الگوهای مصرف گرایی و…را به نفع خود نمیداند در این ارتباط میتوان با برنامه ریزی های صحیح از پیامدهای منفی توسعه گردشگری در روستا کاست.

۶- پیشنهادات :

  • ساخت و حفاظت تاسیسات و تجهیزات لازم برای توسعه گردشگری در روستای کهنه سرا
  • مشارکت مردم روستا در برنامه ریزی های گردشگری در روستا
  • حفظ و احیاء فرهنگ و آداب و رسوم مردم روستا
  • رونق بخشیدن به صنایع محلی
  • اهتمام در کاهش اثرات منفی زیست محیطی و افزایش منافع اقتصادی حاصل از فعالیعت های گردشگری
  • آموزش مردم روستا در جهت گردشگرمداری
  • افزایش مشاغل مربوط به گردشگری با توجه به نیروی بیکار روستایی

منابع:

  1. اردستانی،محسن(۱۳۸۷) مبانی گردشگری روستایی،تهران،انتشارات وزارت فرهنگ و نشر اسلامی
  1. صالحی فرد،محمد(۱۳۹۰) گردشگری روستایی(مبانی برنامه ریزی و طرحهای ساختاری)،مشهد،انتشارات مرندیز
  2. جولیا شارپلی،ریچارد(۱۳۸۰) گردشگری روستایی،ترجمه منشی زاده،رحمت اله و نصیری،فاطمه، تهران،انتشارات منشی
  1. رضوانی،علی اصغر(۱۳۸۹) جغرافیا و صنعت توریسم،تهران،انتشارات دانشگاه پیام نور
  1. رضوانی،محمدرضا(۱۳۸۸) مقدمه ای بر برنامه ریزی توسعه روستایی در ایران،تهران،انتشارات قومس
  1. زاهدی،شمس السادات(۱۳۸۵) مبانی توریسم و اکوتوریسم پایدار(با تکیه بر محیط زیست)،تهران،انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی
  1. رضوانی،محمدرضا و رمضان زاده لسبویی،مهدی و خراسانی،محمدامین(۱۳۹۱) توسعه گردشگری روستایی(محلی گرایی و تغییرات فرهنگی)، تهران،انتشارات مهکامه
  1. منشی زاده،رحمت الله(۱۳۸۴) اندر مقوله گردشگری،تهران،انتشارات منشی
  1. قدیری معصوم،مجتبی و استعلاجی،علیرضا و پازکی،معصومه(۱۳۸۹) گردشگری پایدار(روستایی و عشایری)،تهران،انتشارات دانشگاه تهران
  1. تولایی،فاطمه(۱۳۸۶) مروری بر صنعت گردشگری،تهران،انتشارات دانشگاه تربیت معلم
  1. بمانیان،محمدرضا و محمودی نژاد،هادی (۱۳۸۸) مبانی برنامه ریزی و توسعه گردشگری روستایی،انتشارات هله
  1. محمدزاده لاریجانی،فاطمه(۱۳۹۱) اهمیت نقش گردشگری در توسعه پایدار اقتصادی-اجتماعی روستاهای روستا،اولین همایش ملی جغرافیا و گردشگری در هزاره سوم،نجف آباد
  1. حسن پور،اسماعیل(۱۳۹۰) توسعه گردشگری روستایی:تحقق عملی برای تقویت فرهنگ جامعه میزبان،همایش مدیریت و توسعه گردشگری؛چالشها و راهکارها،تهران
  1. محمدی ده چشمه،رعنا و محمدی ده چشمه،مسعود (۱۳۸۹) پیامدهای گردشگری در نگاه جامع میزبان روستایی(مورد مطالعه روستای ده چشمه از توابع شهرستان فارسان)،همایش منطقه ای صنعت توریسم،خمینی شهر
  1. خالدی،شهریار و منشی زاده،رحمت الله و ریکا،جهانبخش و خالدی،شاهین و خالدی،شبنم(۱۳۹۰) امکان سنجی جاذبه های توریستی-اگرواکوتوریستی در توسعه روستایی بر باغات گیلاس و استفاده از مدل سوات مورد: دهستان لواسانات کوچک،نشریه تحقیقات کاربردی کاربردی علوم جغرافیایی، شماره ۲۳،جلد ۲۰،صفحه ۱۱
  1. سلیمانی،منصور و فنی،زهره و برغمدی،مجتبی و اسکندرپور،مجید (۱۳۹۱) سنجش میزان رضایت مندی گردشگران شهر گرگان،فصلنامه مطالعات مدیریت گردشگری،شماره ۲۰،سال هفتم،صفحه ۳۶
  1. علی آری،احمد و باقری،ندا(۱۳۹۱) بررسی قابلیت های توسعه گردشگری روستایی از نگاه جامعه میزبان و گردشگران(مطالعه موردی: دهستان لفور،شهرستان سوادکوه) ،اولین همایش ملی گردشگری و طبیعت گردی ایران زمین،همدان
  1. ملکی،مجید(۱۳۸۹) اثرات گردشگری روستایی در توسعه ی روستایی،همایش ملی جغرافیا و برنامه ریزی شهری؛فضای جغرافیایی،رویکرد آمایشی،مدیریت محیط،اسلامشهر
  1. حافظ نیا،محمد رضا(۱۳۸۴) روش تحقیق در علوم انسانی،انتشارات سمت