مشكلات زيست محيطي درياي خزر

مقدمه

درياي خزر يكي از آبراه ها و مناطق استراتژيك جهان است كه از شمال به روسيه ، از جنوب به ايران ، ازغرب به جمهوري آذربايجان و از شرق به جمهوري تركمنستان و قزاقستان محدود مي شود . درياي خزر باخصوصياتي از قبيل شبكه حمل و نقل و مهم تر از آن وجود ذخاير عظيم نفت و گاز طبيعي و تنوع زيستي گسترده و توانمندي هاي شيلاتي امروز به يكي از مناطق حساس جهان تبديل شده است ويژگي خاص خزر به عنوان بزرگ ترين بدنه آبي محصور خشكي دنيا، آن را به چالشي براي دانشمندان وكارشناسان مبدل كرده است .درياي خزر از نظر تنوع زيستي بسيار غني است .همچنين اين دريا امكان حمل و نقل اقتصادي كالا و سفر ميان مناطق ساحلي را فراهم مي كند .موقعيت استراتژيك خزر بين اروپا وجنوب شرقي آسيا ، اين دريا را شاهراه اصلي براي حمل و نقل كالا ميان اروپا و كشورهاي ساحلي خزر ،تركيه ،خاورميانه و آسياي شرقي كرده است . محيط زيست درياي خزر مسلماً، نه تنها براي منطقه خزر، كه براي بسياري در سراسر دنيا بسيار مهم و جالب است.

آلودگي نفتي درياي خزر

حساسيت و شكنندگي محيط زيست درياي خزر به جهت بسته بودن محيط آن و انباشته شدن آلاينده هاي مختلف به نوعي درياي خزر را با بحران اكولوژيك روبرو نمودپس از فروپاشي شوروي، شتاب برخي  از كشورهاي ساحلي اين دريا براي بهره برداري هاي اقتصادي بگونه ايست كه طبق شواهدموجود در آينده  اي نه چندان دور انواع موجودات دريا يي و پرندگان مهاجر در معرض تهديد انقراض قرار خواهند گرفت ودرياي خزر به دريايي مرده بدل خواهد شد

فعاليت هاي اكتشافي نفت در ساحل جنوبي درياي خزر بيش از ۴۰ سال پيش در ايران شروع شد.در حال حاضر درياي خزر۱۶-۲۹ميليارد بشكه ذخيره اثبات شده نفت خام دارد . در دهه اخير در پي حفاري ها واكتشافات جديد و حوزه هاي نفت خيز در بستر دريايي خزر اين منطقه به كانون توجه جهاني تبديل شده وبسياري از سازمانهاي بين المللي را به اين ناحيه كشانده است .آلودگي نفتي در بسياري از مناطق درياي خزر سبب تخريب زيستگاههاي طبيعي و محل تخم ريزي ماهيان و در نتيجه كاهش نسل آنها به ويژه تقليل تعداد ماهيان خاوياري و ساير آبزيان گشته است كه پيش بيني مي شود با بهره برداري بيشتر ازمنابع نفتي در طي۱۰سال گذشته حدود۱۰۰ميليون تن نفت از بستر درياي خزر استخراج شده كه حدود۱ميليون تن از آن متاسفانه با آب دريا مخلوط شده است . نفت و گازوئيل اگرچه در اندازه محدود توسط كشتي هايي بسيار كهنه با تانكرهاي كوچك با گنجايش كمتر از۵۰۰۰ تن در درياي خزر حمل ميشوند وافزون بر آن بنادر فاقد محل دريافت و تسهيلات انبار كردن مناسب هستند . از اين رو خطر ريزش اين موادبه دريا طي حمل و نقل قابل ملاحظه است، همان گونه كه حادثه كشتي مركوري در سال۲۰۰۲حامل بارنفت تصفيه شده ازبندر اكتاو به باكو، كه طي آن بيشتر خدمه كشت ي و مقدار زيادي از نفت به دريا ريخت نشان داد.

آثار زیانبار زوال خاموش زیست محیطی دریای خزر را نباید ناچیز شمرد به خصوص که سواحل خزر توان بالقوه غیر نفتی مهمی را نیز دارد.

منطقه خزر در ایران با وجود آنکه تنها چهار درصد از کل خاک کشور را در بر می گیرد و هیچ گونه بهره برداری از منابع نفت و گاز واقع در این منطقه از جمله در آبهای آن صورت نمی گیرد در مقابل ۴۰ درصد از فعالیتهای کشاورزی را به خود اختصاص داده است.

همچنین در سراسر منطقه ساحلی بویژه در سمت ایران و روسیه تعداد زیادی از مردم از طریق ماهیگیری زندگی می کنند بعلاوه سواحل خزر باعث جذب گردشگرانی از مناطق مختلف می شود.

متاسفانه ظرفیتها و جذابیتهای ساحلی و دریایی کشور ایران به ویژه در استان گیلان بدون استفاده مانده و اغلب مردم به دیدن دریا یا گذر از کنار آن بسنده می کنند در حالیکه گردشگری دریایی ظرفیتی است که به دور از چشمان مسئولان رها شده است.

سفرهای دریایی و گردشگری دریایی از جذاب‌ترین سفرهای تفریحی و سیاحتی است که در کشورهای ساحلی طرفداران فراوانی دارد.امروزه در جوامع بشری توسعه گردشگری دریایی از نقش عمده و مهمی در بهبود وضعیت اقتصادی و ترویج فرهنگ میان ملتها برخوردار است اما با توجه به آلودگی در حال گسترش، مردمان کشورهای منطقه خزر در آینده به سختی خواهند توانست از منابع متکی به دریا که هرکدام توانی بالقوه را برای رشد و توسعه ارائه می دهند، بهره برداری کنند.عوامل گوناگونی محیط زیست حوزه دریای خزر را هدف گرفته است که هر یک از آنها می تواند به نحوی فرسایش ایجاد کند که در نهایت موجب می شود امکان بهره برداری از منابع دریا از همگان سلب شود و یا چنین کاری را پرهزینه کند.مهمترین منبع آلودگی ناشی از نفت در دریای خزر از حوزه های نفتی در جمهوری آذربایجان بوده است

برخی از این عوامل از یکدیگر ناشی و منتهی به مراحلی می شوند که در نهایت می تواند با هدفها و منافع کشورهای واقع در این حوزه تداخل کرده و مانع از تحقق آنها شود.در این میان انسانها بخش کوچکی از تاریخ جهان را به خود اختصاص می دهند اما تهدیدی عظیم و فوری نسبت به اکوسیستم خزر دارند و در عین حال که طبیعت می تواند از خود در برابر سطوح خاصی از آلودگی دفاع کند اما هنگامی که فعالیت انسان میزان آلودگی را افزایش می دهد و در عین حال مانع از فرآیندهای پاکسازی طبیعی می شود فاجعه زیست محیطی آغاز می شود.برخی صاحبنظران و کارشناسان آلودگی ناشی از منابع مستقر در خشکی، آلودگی ناشی از حفاری در دریا، آلودگی ناشی از تخلیه مواد زائد و سمی، تخلیه زوائد اتمی، آلودگی ناشی از کشتی ها، آلودگی ناشی از اتمسفر، حفاری و اکتشاف در بستر عمیق دریاها را عمده منابع آلودگی دریایی عنوان می کنند.همچنین آنان بر این باورند، نوسانات سطح آب دریا، مسائل زیست شناختی، مشکلات بوم شناختی، فعالیتهای نفتی و صنعتی منابع اصلی تهدید کننده محیط زیست دریای خزر هستند.بدین ترتیب نوسانات سطح آب یکی دیگر از مسائل مهم دریای خزر است که به مشکل بزرگی تبدیل شده است در دوره های زمانی متفاوت سطح آب دریا کاهش و افزایش دارد و آخرین سیکل این تغییرات از سال ۱۳۵۶ شمسی آغاز شده و تاکنون دریای خزر به روند بالا آمدن آب خود ادامه داده است.قبل از این دوره از سال ۱۳۰۸ تا ۱۳۵۶ سیکل کاهش ارتفاع آب جریان داشت که به دلیل عمق کم در سواحل شمالی و شرقی در فاصله این دوره یک جابجایی ۱۸۰ کیلومتری در خط ساحلی پدید آمد.در سالهای اخیر میزان آلودگی و افزایش سطح آب تا حد خطرناکی با یکدیگر منطبق شده اند تا یک دهه قبل علت اصلی آلودگی آبهای دریای خزر فاضلابهای صنعتی از ساحل بودند که به دریا ریخته می شدند ولی اکنون علاوه بر آن، توسعه گسترده منابع هیدروکربور مشکلات بزرگتری را برای آینده مطرح می سازد بخصوص که تولید به درون دریا منتقل شده است.

از آثار مهم آلودگی آب با منشا نفت یا پسابها مشکلات زیست شناختی است که برای موجودات زنده دریایی به وجود می آید از آنجا که نفت خام یک ماده خالص نیست و در آن انواع هیدروکربورها با تفاوت های فیزیکی و شیمیایی مختلف وجود دارد هنگامی که دریا را آلوده می سازد به اشکال گوناگون تبلور پیدا می کند که اغالب برای آبزیان مضر است تعدادی از آنها که سبکتر هستند به سرعت تبخیر می شوند و هوا را آلوده می سازند.

بخشی دیگر بصورت ذرات معلق در دریا شناور باقی می مانند که گاهی ماهیان آنها را می خورند و دچار مسمومیت می شوند قسمتهایی از نفت جذب پوست آبزیان دریا می شود و تعدادی نیز رسوب کرده و باعث آلودگی موجودات کف زی می شود.قسمتی نیز به شکل لایه نازکی در سطح دریا قرار گرفته از نفوذ نور خورشید می کاهند بالاخره بخشی نیز بصورت توده هایی در می آیند که در اثر جریان آب و باد بطرف ساحل رفته و سبب آلودگی آن می شوند. سرازیر شدن انواع پسابهای صنعتی بویژه نفت و فرآورده ها و سموم، ضمن آلوده ساختن آب دریا، حیات آبزیان را نیز به خطر انداخته است.

در مورد ماهیان و منابع زیستی این دریا باید افزود که شرایط ویژه اکولوژیک و مهاجر بودن ماهیان این دریا ایجاب می کند یک نظام مدیریتی و سهمیه بندی استحصال ماهی اندیشیده شود.

ماهیان خاویاری تنها گونه آبزی کم نظیر موجود در دریای خزر است که با ۱۰۰ تا ۲۵۰ میلیون سال قدمت از عصر ژوراسیک با برخورداری از تکامل فیلوژنی تاکنون در دریای خزر زیست می کند.

اکنون بیش از ۹۰ درصد ذخائر ماهیان خاویاری دریای خزر به دلیل صید قاچاق نابود شده است و امروز ذخائر ارزشمند ماهیان خاویاری دریای خزر بیش از هر زمانی در طول چند میلیون سال زیست با خطر انقراض مواجه هستند.

اگذاری پاره ای امتیازات برای اکتشاف و شناسایی و استخراج هیدروکربوری در دریای خزر خطرات ناشی از به هم خوردن اکوسیستم و محیط زیست دریایی را به شدت افزایش می دهد.

سالانه ۱۲۲ هزار و ۳۵۰ تن آلودگی نفتی وارد این دریا می‌شود. سالانه ۳۰۴ تن کادمیوم٬ ۳۴ سرب و ۱۲۲ هزار ۳۵۰ تن آلودگی‌های نفتی وارد اين دریا می‌شود. ۹۵ درصد آلودگی دریای خزر را کشورهای شمالی و شمال غربی شامل روسیه فدراتیو، قزاقستان و جمهوری آذربایجان ایجاد می‌کنند سهم ایران نیز در این بخش پنج درصد است‌ ( رئیس پژوهشکده دریای خزر ، رضا پورغلام)

چرخش آب درياي خزر بر خلاف عقربه ساعت يعني از شمال غربي به جنوب شرقي است و اين موجب مي‌شود كه آلودگي‌ها بيشتر به سمت سواحل ايران ميل كند. عمق خزر در مركز و جنوب بيش از شمال اين دريا است به نحوي كه در سواحل روسيه ۸ تا ده متر و در مركز به يك هزار متر نيز مي‌رسد. سرعت چرخش كند آب و ماندگاري مواد نفتي موجب مي‌شود كه آلودگي‌ها، سواحل ايران را بيشتر تهديد كند. آلودگي‌هاي نفتي باعث كاهش اكسيژن آب، كاهش ميزان فتوسنتز، بسته شدن آبشش ماهيان و خفگي ماهيان مي‌شود.

نتيجه گيري

به هرحال حوزه دریای خزر به دلیل موقعیت و ویژگیهای خاص خود منطقه ای مهم و استراتژیک تلقی می شود که پس از فروپاشی شوروی و ظهور سه کشور جدید ساحلی بر اهمیت آن افزوده شده است در عین حال این منطقه به دلیل شرایط خاص ژئوپلوتیک، سیاسی، تاریخی و نظامی از نقاط بحران خیز و با اهمیت جهان است و موضوعات مختلف در آن برای کشورهای منطقه و قدرتهای بزرگ حائز اهمیت فراوانی است.

این منطقه حلقه اتصال میان اروپا و آسیا، محل تمدنهای کهن و تنوع نژادی، نقطه پیوند دو دین بزرگ اسلام و مسیحیت و بالاخره یکی از مسیرهای مهم ترانزیت و اتصال انرژی منطقه به اروپاست و باید به حفظ آن همت گماشت.

آلودگی ناشی از این گونه فعالیت ها در دریای خزر محبوس می شود. در سال های گذشته شاهد تغییر رفتار اقتصادی جدی از سوی کشورهای حاشیه خزر در این پهنه آبی بودیم که بر این اساس بهره برداری پایدار از آبزیان به بهره برداری ناپایدار تبدیل شده است.

فقدان يك نظام حقوقي حاكم بر محيط زيست درياي خزر نمي تواند توجيه كننده آن باشد كه كشورهاي ساحلي اين دريا در اجراي قواعد بين المللي حاكم بر محيط زيست كوتاه ي كرده و از آن غافل باشند . چراكه عوامل زيست محيطي درياي خزر از لحاظ تاثيرگذاري و شرايط آب و هوايي مناطق همجوار و بطور كلي در درياي خزر بگونه اي است كه مجالي براي مسامحه و دفع الوقت دولت هاي ساحلي باقي نمي گذارد

منابع

www.asrehjadid.ir

http://www.fardanews.com

www.aftab.ir

www.kepco.ir

امام،رويا.رسولي،مريم.” محيط زيست درياي خزر،چالش ها و راهكارها “.مجله بندر و دريا،شماره۱۵،۱۳۸۷

اسدي كيا، بهناز.” آيا خزر قرباني نفت خود مي شود؟” ، مطالعات آسياي مركزي و قفقاز، سال هفتم،شماره ۲۲ تابستان (۱۳۷۷ )،ص. ۳۶